Literarishe bleter · 1926-06-04 · 109 (4.6.1926) · p. Seite 364

10$ .ז1א לימערארלשע בלעמער 364 װ$ס םיש זײ יהאס םען דערנ;רט דאס ראכיםישע קלנד, װי דער פעריאד פון דער ,םערסר׳אינסעליגענץ/ דעם סרןןטקס גון די אייף-שנעל־געשאפענע ,דערגענאוננם-קירםן/ די מלחםהדיקע םארםרעסער 8ון דער אסןליקער שול. זי הןןם געקוקס זןפסי• מיםטיש אויסן שנעלן לויף פון די געשעענישן אין דער מלחםה צײם, אבער די װדשערדיקע, נאך־םלחםהדיקע, קוםענדיקע עסאפן םון סרידלעכער ארבעם, םונם ,יןןרהונדערם םון קינד — האס זי זיך נישס דערװארט... נישס געהערנדיק צו קײן שום גרופע ןדער פארטײ איז זי געגאנגען ששענדיק א1יף אן אײגענעם, נישס״אויםגעסרא• סענעם װענ, אירע אידעען האס זי א1יך פערזענלעך פאפולארי• זירם אין דײטשלאנד און עססרײך, װו זי איז ארוםגעפארן אין יאר 1905 מים סןרלעזונגען. בניגע דעם פראכלעם םון יחיד און כלל א:ז איר דןןק• םרינע געװען ךער םינםעז םון סןגיאליזם און אינדיװידואליזם. זי האס נישם געסןדערם קײן גרייסע צענםראליזירונג, נןנר קלײנע אומןפהענניקע געמײנדעס, װו דער יחיד זןל באזיגן פולע סרייהײם ביז הײנם א?ז נאך נישם געשאםן געװןין, *לעגס^לם נישט שארעסנטלעכט געװןןרן קײן גרעסערע פןנאנראפיע (אויסער דער ארבעם טין ל. נישםרעם האםילסאן, ־מזסזזפ^ןץ _ן (...ססז! 3>11נ1§ת6כ|ס£ 610 ,ע6^1 £11011 ,143111161100 סונם אײגנארםיקן און אלנהאלםסרײכן לעבן פון דער דאזיקער סר1י. בלולז אזא םאנאגראסיע װאלס געקענם אבשפיגלען די םילזײםיקײם סון אירע אנשיױנגען און םארשידענע געביסן 8ון לעבן, װאס קען אין די ראמען סון אן ארסיקל נישם געסינען קײן געהעריקן פלאץ• ד׳לם ײדישן לעזער, װןןם האט װינגלק גענאשם סון פרעםדשפראכיקע ליםעראסורן, זענען די וחןרק און לעק 8ון עלען קעי אוםבאקאנם• און ס׳איז א גרויסער שאד. איר סרײער קוק אויפן לעבן איר קאמף םיט די אלסע לעבנס-סארםען, איר גלויבן אין מענטשן און אין זײן צוקונסם װאלסן זיכער א1יך געװירקם א1יף דער ערבױננ און אויף דעם ב>.װוםםזײן םונם נײען יידישן ד1ר. זונג בײ אלע, װאס האבן פונקס װי קעי נעהאם אן אפסיםי• םסישן קוק א1יף דעם עװאנעיקסטן יארהונדערס. דאס דאזיקע װערק האט אױיםגערוסן סויזנטער װידער*ק1ל1ת אין דער נאנ• בער װעלם און האם אננעםאכט א גרויסן רעש. פאר דער םלחפה איז עס געװען א געװאלםיקער אויפטו, םון אײן זײס: די קאםסליעירסםע פאליםישע קאסבינאביעס, אוםגעהייערע?נס• װיקלונג םון רער סעכניק, װאס איז דורך די מלוכ1ת באשסיםס געװען עו דינען דער מלחםה, םארםעססונג םון גיגאנםישע כח1ת װאס האבן עקספלאדירם אין אויפשסאנדן און םלחםית — און סון דעד בװײםער זײט: א שס;לע, הומאניםארע ארבעם, פול מים אידעאליזם און זארג ,יאר דער בוקונ8ס פונם םענטשן; עלען קעי האם ג;טר1ימט װעגן 20-טן יארהונדערס װי װעגן .יארהונדערמ םונם קינד*, םונם געזונםן, שסארקן און פרײען קינד, װאס װלם ב1יען דעם נײען, בוקונסטיקן, אידעאלן ד1ר. זי ב&האלס זיך נישש כים איר טרויםערײ, װײל זי םרוימט שעפעריש, ם־ט כיה און מום, םיט ם ע ש י ם• ,אייב א־ך האב אםאל - שרײבם זי - געפיובט בו סארפירן די ױני.ס, האב איך שסענדיק געהאם א1יפן רעױן נאוי אײנס: ע8ע;ען סאר זײערע נשם1ת גרעסערע שסחים און יא. ששראלן זײער ללבן מיט שײנקײס; זאלען ז־י זיך אננעםען םיש אזײפ־ל םוס, אז זײ זאלן גלויבן אין דער נשםה, און חלום1ת, הגם די גאנבע הײנםיקע װעלם פענםןס, װל זי קען גאר, די נשםית, און הגם םרוימער װערן אויםגעלאכם*. דער ערעסער פערסל םון אונזער יארהונדערס, װאס עלען קעי האס נאך דערלעבס• אין דער עיקר די פלחמה-יארן, האש איר געבראכס נרויסע אנס1ישונג;ן. כאשש ס־איז באװוסט, אז זי איז געװען שסארק גענויגם בום סאביאליזם, אז זי איז געשםאנען אינם סאמע בענסר םון שײעדישן פאלקס־לעבן, אז זי איז געװען א םארביסענע קעגנערין סין דער אםאליקער דערבױננ, סון די אלסע םארמען, םין םיליםאריזם און אז זי האם נעהאם אן אפשיםיםסישן קוק א1יף דער בוקונפש - דאך האם זי געהאם אנטיישינגען. װארים דערװײל — אײרער װאם■ װען - א־ז איר ,יארהינדערם 8ונם קינד׳ אין זײן ערששן סערטל נעשםאנןן 6אר אירע אויגן וױ ,דאס יארהונדערס סון ערזאבן*, די געשיכטע מיט מײז טויבנשלאה י. כ א ב ע יד־1 קײנער א1יף דער װעלט האט אים נישס ל ב. דער סאםער האס םון גר1יס שסחה נעםאכס א סעודה און האם בונוי6גערו6ן זײנע 6רײנס-תביאהסוחרים, םעקלערס פון גיםער און װאיאזשארך, װאם האבן אין אונזער נעגנז 6אר• ק1יפם לאנדװירסשא6סלעכע םאש־נען. די מאשינ^ן האבן זײ םארק1יפס־יעדן בעססן. די פייערן און די פריבים האבן 6אר זײ םורא־געהאס, װײל זײ האבן פון זײ זיך נישם געקענם אפסשעפען, ביז װאנען זײ האבן בײ זײ עפעס נישס געקוי&ם. און װאיאזשארן זענען דאך דורכגעסריבענער און 6רײלעכער פון אלע ײדן. א1יף אונזער שםחה האבן זײ געזונגען חסידישע לידער, אינגאנבן סון דרײ וזערטער, נאר געזונגען בע• ב1יגן, פים אן אשיער קאםישע אינםאנאביעס. דעם רירנדן זזן סון די אינטאנאביעם קאן סארשםײן גאר יענןר, װעמען 'עס איז איימגעקומען בו זײן א1־ף א חםידישן סדר״ אדער אין די , ראשיקע חםידישע בתי-מדרשים אויף װאלין. א1יסער די װאיא• והםשךו אדאנק דעם און אויך אדאנק זײנע פבא־פעשיות, איז ש1אל געװען אנדערש, װי אלע אנדערע םענטשן. אמאליקע בײטן איז ש1אל געװען א שענקער אין סקװירע, און דארט איז ער געװען אן עדות, װי די זעלנער 6ון ניקאלײ דעם ערשםן האבן ג,שאסן דעם פירשט גאדלעװסקי און די איבעריקע פאליאקן סון אייפשםאנד. עס איז א1יך גאנץ םעגדעך, אז די םעשה איז נישס אםת. איצם װײם איך ש1ין, אז ש1אל איז געװען נישס םער, װי אן אלטער עןיהארץ און א נאיװער ליג• נער. אבער זײנע בבא־םעשױת געדענק איך בױ איבם, זײ זענען נעװען זײער פײנע, אפילו דער נארישער ש1אל איז, הײסס דאס, געקוםען אין גימנאזיע אנקוקן םײן נאמען א1יף דער רשיםה, און אויפדערנאכם האם ער שטאיק געםאגבם און געהאפםשעם אייף אונזער באשײרענע סעודה, און נישט מ1רא געהאט סאר קײנעם נישם׳ נישם מ1רא געהאם, װאס