Literarishe bleter · 1926-05-28 · 108 (28.5.1926) · p. Seite 346

^0| ז^1 ליטערארישע בלעטעו* 346 שיזם♦ דערקלערט, ןןז אץ גלות װעלן די ײדן געהערן נו יענע םעלקעו/ װאס זענען ,בי־לינגװןןל/ עװײ־שפרןןכיק. םיר ײדן זענען נישס דןזס אײנגיקע םןלק, װןס װערט גע• דװונגען דערבו; אין דעם אםןןליקן עססריץ־ זענען םערערע םעלקער—דער עיקער יענע םײלן זײערע, װןןם ד.$בן געװיינט א ן די שסעס—געװען בי־לינגװןזל. און דל איםעליענער אץ עסטדײן, נעדעגקס זיןי, האבן דןןס ארויסגענרעכט דעם זײער כאראקטעריםטישן אונטערשיד צװישן דער ,לינגװא ד*ל ■*נן׳— דער ,ברויט-שטראך/ דער ל א נ ד שפראך—און דער ,ללננװע דאל קןןרע׳-דער ,הארץ״-שםראך פון דעם אײגענעם 8ןלק. מיר װעלן דןן אין לאנד םוזן זײן בװײ״שירעכיק, און אלך זע אין דעם קײן ברעקל אוםגליק נישט, אדרבוק אין זע אין דעם א קןלןןםאלן געװין ם#ר אונזער קולסורעלער פדרגה. לןןםיר נישט םארגעסן: דא גײם אץ דעם, ןןז יעדעס קינד פון אונזער םאלק ודא אין לאנד, נאםירלעךו זןל הןבן ןן םרײען גוםריט צו אײנער פון דל רײכםטע קולטור-סםערעס, װןןס די סענשטהײס םארפןןגס,-דער קולםור־סםערע אין דער ענגלישער שפראך הלואי װאלםן אלע ײדן םון דער גאנבער װעלם גע• קאנס האק אט דעם פרײען בוסרלםו קאן םען דען זײן אנט• קעגן דעם, אזאגעבילדעםער םענסש זאל םרײ באהערשן זי ענגלישע שפראךן קאן םען דען זײן אנםקעגן דעם, אז אוגזער גאנץ פאלק זאל באשסײן םון אזעלכע געביל• דעסע םענסשןז * אויב עם זענען דא ,נלות־נאציאנאליםטן׳ אדער ײדישיסטן, װאם פײנען, אז דער גאנבער זין 6ון אונזער קאפף איז נישט בובולאזן אונזער פאלק בו אט דעם פרײןן בוםריס, םאכן זײ א געװאלטיקן טעותו םיר װ י ל ן, אז אלע ײדן דא אין לאנד זאלן באהערשן די ענגלישע שפראך• אבער נאך א גרעסערן םעות םאכן יענע, װאם םײנען, אז ק1ים װעם דאם דערגרײכם װערן, איז דעםאלס ,אן עק— א ס1ף' בו דעם גלות־נאביאנאליזם, בו דעם שפראכן־נאביאנאליזם: װײל דעםאלם איז שיין די שאלה פארענטםערט, אץ 6ארענס• פערט אץ ז ײ ע ר זין. נישם נאר איז דעםאלט די שאלה נאך נישם פארענם• םערט, זי ד.1יבם זיך גאד ערשט דעםאלט אן. און דן שאלה איז אזא: װי װאם װעס ענגליש גערעדט װערן אין אונזער לעבן? װאם פאר א ראליע װעס די ענגלישע שפראך שפילן אץ אים? װעלן םיר רעדן ענגליש, װי די 6ראנב1יזישע ײדן רעק 6ראנב1יזיש—מיט דעם באװוססזײן, אז פראנב1יזיש איז די א ײ נ ב י ק ע שיראך פון זײער ,הארבן״ז אדער װעלן םיר דא רעדן ענגליש, װי די פ 1 י ל י ש ע ײדן רעדן םויליש? יאיך םיין דא נ י ש ם די אםיםילירסע אייבערשםע 6ון שסויםל, נאר די גרויסע ״דישע םאסן, װאם רעדן א שײנעם יויליש.) זײ רעדן פויליש (און לײענען פ1יליש) םים דעם קלארן בא- ױוסטזײן, אז דאס באהערשן זײ די ל א נ ד שפראך, אין אז ז ײ ע ר שפראך, די שפראך פון זײער הארבן, אלז אן אנדערע• װי װעט דאם זיץ בײ אונז דאז—װעגן דעם דארף םען זיך דזרכשםועסן. אלע װערה פון שלופ עליכם אין 28 בענדןר דארסן זיך געםינען אין יעדן ײדישן הויז איר שטויסט זיך אן אויף הייגעבוירענע, שפראכלעך דורכויס ענגלישיזירטע ײדישע ױנגעלײט, װאס האבן זיך א ו י ס ג ע־ לערנט ײדיש, אדער װאס הויבן זיך ערשט אן לערנען ײדיש. איר באמערקט, אז דער ײדיש פון די גרעסערע מאסן, װאם איז געװען אזוי ,פארפיקטשעט״ אץ ,סארטימבלט״ איז געװארן א םך רײנער און דער פראצענט סון העברעישע װערטער אין אים איז באדײטנד סארגרעםערט געװארן. איך הער ארום זיך העברעישע װערטער, װאס מיט יארן צוריק װאלט איך זײ נישט גענוצט, װײל זײ װאלטן מיר אויפן זין נישט ארויף: ״בנוגע/ ״אץ שיכות/ ,דהײנו/ .״דין וחשבון/ ״הגם/ ״התחײבות/ ״ערבות" —איר הערט זײ איצטער אויף שריט און טריט. דאס ײדישע פאלקס-ליד איז ארײן אין אזעלכע ״הויכע פענסטער/ װאס װאלטן זיך פריער ג ע ש ע מ ט מודה צן זײן זיך, אז די קלאנגען ז־ינע זענען זײ נישט פרעמד. די ענג. לישע ליטעראטור - איך םײן די גייאישע—הויבט אן (הויבט ערשט אןי) אפבוגעבן כבוד דער שאפונג אין דער ײדישער שפראך. מיר װעט נאך מסתמא אויםקומען צו רעדן װעגן דעם באריכות. דא מערק איך נאר אן דעם פאקט. איז מען ״אביעק־ טיװ/ טאר מען דאך קײן זאך נישט פארשװײגן. דער אמת מוז באלײכטן װערן פון אלע זײנע זײטן. און דער אסת איז, אז אונ״ זער ײדיש, װאס ״ארבעט״ געװים נאך מיט א שטארקן דעפיציט׳ האט שוין אין זײן בוכהאלטעריע נישט נאר אן אנװער׳קאנטא נאר אויך א פדאפיט•קאנטא. און ,װאס איו שײך׳ די ענגלישע ,פײדזשעס׳ אץ די ײדישן בײםונגען, םרעגן מיר: ,םאי קא משםע לן?' װ$ס קומם אונז דער דאזיקער פאקס בו לןןזן הערןז אױ דןס באםת א באװײז, אז סײלן 6ון דער לײענערשאפט, װאם ה$בן תםיד געלײענט יידיע, װילן איבםער לײענען זייער ײדישע בײטונג אץ ענגלישז איז דאם גאר אפשר א באװײז, אז סײלן פון דער ײדישער םאםיליע, װזןס האבן םריער קיינמאל נישם ג ע ל יי ע נ ט ק יי ן ײ ד י ש — דער אסימילירםער ױנגער דור, װןןם אים איז געװען פרעמד א ל ץ װ$ס איז ײדיש—ה$ם זיך אין דער לעבםער בײט זןנגעהויבן םער אינסעריםירן םיט יידישע ענינלם? הןןם גענוםען—אםשר אוניבאװוסטזיגיקערהײט- פילן, אזדיײדישעפדעסעהןןטאויך אשיכות ב ו א י ס, אז זי דארף זיך רעכענען אויך םיס אים, װײל אויך ע ר געהערס בו דער ײ ד י ש ע ר לײענערשא6ט? אבער אזוי בי אזוי—דער עיקר םעות ליגט נישט אץ דעם 6אקט, װאס םען סארגוזםהט דעם סארנעם 6ון אונזער ענגלישיזירונג. ס׳איז בײ מיר קיץ ברעקל םפק נישטא, אז דער םרױםף םון עננליש איז אן אום&ארמײדלעכע פא־ ס י ר ו נ ג אין אונזער היגן לעבן. אויב ער איז איבסער נאך נישט אזוי שטארק, װי םען םאלם אים אױם, װעם ער דאס ױערן אין דער נןעגםער בוקונסס. אויב ער איז איצסער נןך נישם דורכגע6ירט נעװןןרן ראדיקאל, מ ו ז קומען א בײס, װען י ע ד ע ר ײד דןז אין לאנד װעט אוי6ן העכםסן אוסן באהערשן די ענגלישע שפראך און זיך באװעגן אץ איר אזוי םרײ װי דער אםעריקאנער אלײן די סעותן, װןןס םען םאכס דעדבײ ליגן אין דעם א ■ ש א ץ פין דעם פאקם הבע׳ל. און דעם ערשסן סעות םאכט םען, װען םען םײנט, אז דאס איז א נײעס אץ אן אוםדער• װארסעטע זאך 6אר דעם ,גלות־נאביאנאליםם/ בלעטערס דורך די געשיכסע, די םעאריעס און ארגוםענסן סון דעם גלות• נאביאנאליזם בכלל, דעם אזוי־גערוסענעם ,ײדישיזם׳ בפןןו, און איר װעט גע6ינען, אז גלײך סון אנהויב־אן האס דער ,ײדי•