Literarishe bleter · 1926-04-30 · 104 (30.4.1926) · p. Seite 278

1 , 104 זא ליטעראריעוע בלעטער 278 געהער דאמאלס האם זײן ױוגדערלעכער חוש אױפגעכאפט די ליבלעכע פלאפלערײ פון ײדישן קינד. די שסילע אין אינםימע סעלאדיע פון די ײדישע ױם*טובים. מ׳זעט, װי זײן נערװעיש ײדיש פנים רוט זיך אפ, װערט מילדער, פארגײט אין ײדישן נחת. אזוי טרעפט, אז פון דעם רוישיקן געפילדער פון א קאפע- ליע בלײבט אונז אין קאפ אן אפגעריסן שטיקל םעלאדיע, װאכ מיר זינגען לאנג שטיל פאר זיך און שטײען מיט איר אויף אץ דער פרי — די מעלאדיע פון אונזער פארגאנגענער ױגנט און ױפ- טוב־צײט אויך דאס האט אונז זײן װונדערלעכער חוש געבראכט... משה זיל־׳בורג קענטעניש, אז יעדער ײד פאר זיך איז א דראמאטישע װעלט אין אײן פערזאן. און אז דער קאנפליקט, דער צוזאמענשטויס מיט דער ארומיקער װעלט, םיט זיך אלײן, באקומט צומשטארקסםן זײן אויסדרוק אין דעם פיבערדיקן חשק ,אראפצורעדן זיך פון הארצן׳ און אט דעריבער איז שלום־עליכמס קונסס די קונסט פון ג ע ה ע ר ט ן װארט און נישט פון געשריבענעם. דאס װארט, דער קאלאמבור באװעגט זיך בײ אים װי א לעבעדיקע פערזאן פון זײן דראמע... דו זעםט באשײנפערלעך, װי דאס װארט זײנס װיברירט װי עפעס לעבעדיקם, און פלוצלינג שפרינגט עס ארויס װי א פאיאצל קעגן דיר און קײכט זײן ײדישן געלעכטער... אבער, װי עס שײנט, האט די טומלדיקע װארט־קאקאפאניע פון דער רעדעװדיקער ײדישער װעלט אפטמאל מיד געמאכט זײן ד ע ר א ו צ ר א. מ■ פוהס/װין לעך ארעם, אבער פרײלעך. אםת, *ביסל ציגיינעריש, ןבער באלויכםן םיט דער גאנצער גילדענער רילקײם און גוסםוםיקײױ פין דער אידיליע. אין סרעם םען נישט צו צו דןר אידיליע םיסן קװאםשיקן םענטימענט פונם ליטערארישן דילעםאנט, נאר םיםן שארסן אויג און םיםן ברײטן הארץ סונם גאט-געבענסשטן דיכטער, קוםס ארויס שײנקײט, דערהויבנקײט, באפליגלם םון פרײלעכקײס, פזן נעלעכטער. נעמם אלס משל דאס לעבן פון איס, דעם םײסטער אלײן, שלום־עליכםען. דאס װונדערלעכע געפעל םון די צװײ ביכער ,פינם יארידי. װאס פאר א פראכטיקע פארביקע, אידיליע אױ זײן לעבן זינס דער קינדהײט אץ סאםנס ה1יז, ביז צו די בחורישע יארן?! דאס חברן זיך םיט די חברים, די ױנגלשע חלומ1ת, די פרײלעכע ששונ, םיט די 6־ײלעך.£ארוןןרגסער ײדן דער אײדעלער םאכע און די געטרײע באבע םינדי: — די קללות שון דער שטיפמאפען זענען אין תיך געװען גוסםוסיקע אץ דער ליכטיקער גײםם מאכס 6ון זײ געלעכטער. אץ פון דער ביטערניש װערט א גאלדענע אידיליע. װי א נאלדענע קײם ציס זיך דאם אידילישע לעבן 6ונס מ״סטער דורך די בענד 6ון זײן װונדערלעק װערי* דןנם װערק 6ון דער פןלקסטימלעכקײט, 6ון דער באזונדערער ײדישער פאלקםסיםלעכקײט, דער קװאל 6ון ארעמקײם אין פרײלעכקײט, װאס האט נאקומען זײן תיקון אץ דעם אוצר .םון שלוכ-עליכמס גר1יםן, הארציקן אץ געזונסן געלעכטער. עם איז א גרויסער טעית צו מײנען, אז שלום-עליכם האט געלאכס ,דורך טרערן׳, ,נעלאכט מיט יאשטשערקעם*, געלאכט םיט ״א פארביטערם הארץ׳. ניין! שלים־עליכם הןןס געלאכש 6ון א ליכטיקן און ריינעם הארץ. זיין געלעכםער איו א הילכיקער, א רײנער, א באםרײ־ ענדיקער, װאס קימם 6ון װו-לטאג, 6ין געזונטקײס. דער זײדע םענדעלע האט שוין יא געהאט דעם אביםל• בײזלעכן און סאטירישן געלעכםערל פונם נעניטן קינסשלער, װאס שנײדס דאס לעבן 6ון די ברואים םיט שטילער און דריבנער שארםקייס, װי םיט א דיםענט. שלום־עליכם אבןיר האט נישט געקאנט אײנצויםען זײן עלעמענטאין הימאר אין װעלכע עם איז קינסםלערישע נעזעצן און םןרםען. ער האט נעשריבן צו־ ליב דעם געלעכטער אץ זיצנדיק בײם ביש און שרײבנדיק, האט ער געקײכט 8ון נעלעכטער, װןןס האם געשפרודלס 6ון זיץ גײסם—װי א קװאל. װי אזוי איז דאם נעקוםען? װי אזוי הןגט פון דער םארביסערטער און םארצרהםער ילדישער םאסע געקןןנט ארויסקװעלן אזא נעז-נסער און קליננעגדיקער געלעכטער? אויך דא הןום זיך אונטערגערוקס א סעות? א םעות, װעלכער איז געבוירן געװארן אין די לעעטע יארן םון ילדישן סאציאלן איבערבראך. ניין. דאס ילדישע לעבן םון די ,קלײנע מענםשעלעך׳, שלום-עליכםס פארשױגען םון יעהופעץ, קאסרילעװקע און םאזע• פעװקע, איז אץ סוף םץ נײנצנםן יארהונדערם נישט געװען פארצרהט און סארביטערט װי הײנטיקן סאג, נאר דוקא םרײ• מנחם־מענדלם שאטן א ה ר ן צ ײ ט ל י ן דרויםנריקער קװאזי־״איך׳—דער מענסש אין שפינל, ריכטיקער דער מענטש פארן $6טאגראפישן אפאראס. אביסל א לײםישערן פנים באקוםט די שילדערונגנ־ ליטעראטור םכל המינים ערשט דארס, װו זי גיט 6ון יײ נידעריקן שוסםער־בענקל א שפױנג ארויף צו דעם אנהייב פיו םינטעטישער קונסם, װו זי הױבם אן איבערצוגײן 6ץ דעם די ערשטע און נידעריקםסע םדרגה 6ון באשרײבנדיקער ליסעראםור איז די פאבריקאציע םון כאראקסערן. דער סתם רעאליסס, אױף װיפיד ער באהאנדלס קינסבלעריש די אדער יענע םענטשלעכע 6יגור, ברענגט אין באװעגונג א פאיאצל און דערםיס באנוגנס ער זיך. דער אײגנטלעכער ,העלד׳ 6ץ אזוינע שילדערער איז נישס דער םענשם, נאר זיץ מאריןןנעטנהאםטער