Literarishe bleter · 1926-04-09 · 101 (9.4.1926) · p. Seite 226

101 זא ליטערארישע בלעטער 226 אידעןןל פון ײדישע טי.םע־פאפע'.) פיר זעען״ װי די ליטוון• קעס װערן א1יסגענוצט םון דער ריסישער רענירונג 6אר אירע רוסיפיקאסאמשע גילן אין װי *ז1י, װידער, די אײנגעװאנדער• םע ײדישע ייגנס 8ין דער ליםע העל6ס רעװאליציןניזירן א1ילן. פיר באקענען זיך םיס פארשײדענע סיפישע 6ןןרשסײער און םארשטײערינם םין דער רעװאלוציאנערער ײדישער ױגגס אין פ1ילן. םיר באקענען זיך נישם נאר םים זײערע ןןבססראקטע אידעען. עס אנספלעקס זיך 6אר אזנז זײער םאג-םעגלעכער לעבנםשםײער אין םיר דערזעען אלע, א6ילו די אינסיםםסע, פרםים 6ין זײער א1י6םירינג. עם װערם אונז געצײגס, װי עס ד,1יבט זיך אן - אנישל פארשפעטיקם - די ,עםאנסיפאעיע• בעװענונג׳ צוױשן די ײרישע פיױען. םיר דערװיםן זיך, װאס םון אײניקע ײדישע רעװאלוציאנערן איז געװזןרן שפעסער, װען זיי זענען עלסער געװארן... םיר האבן 6אר זיך, קורץ, אן אינםערעסאנסן קאפיםל זכר1נ1ת װענן דער נאענסםס<ר פארגאנגנהײם 6ין אונזער רא• דיקאלער אינטעליגענץ אין ליםע און אץ םוילן. לעבן פון דער ײײשער אינטעלינענץ םיס דעפ ״לענן פון א ײדישן אינםעלינענט׳. און עם איז גאר נישס נ1יסיק צו שסעלן זיך אזא ברײטע א1יפגאבע. עס איז נענונ צי נןבן אינז א בילר םון דעם װעג, א1יף װעלכן עם איז געגאנגען נאר אײן באשטיםסע גרופע 6ין דער ײדישער אינסעליגענץ. און אזא בילד װערט אונז געגעבן אין דעם ,לעבן םון א ײדישן אינסעליגענס׳. פיר װערן ארײננעפירס אין דער לוםם פין א רוםישער גיםנאזיע אין די 80 ער יארן פון םאריקן יארהונדערס. פיר באקענען זיך םים פארשיידענע סאיפן לערער און םארשיידענע סארסן וולםידים. מיר זעען די געפערלעצע ענדערוננ, װ$ס קוםט פאר אין דער באצױנג םין דעם ײדישן םלסעלשםאנם צי די א1י6גאבן פין דער דערצייננ (,אראפ בײ ײדן די אידעאלן 6ין דערצױנג׳, ארןזפ בײ ײדן דער כלל - תורה לשם ת1רה; דאם גיםנאזיסםישע היסעלע, דער גימנאזיסםישער פינזײר אין ענד• לעך ד$ס פאפירל 6ון גיםנאזיע — דאס איז געװארן דער עטלעכע װערטער װעגן פרצעם שפראך משה לערער א שיעור שיץ, רייך אין זא6םיק איז בײ אים די שפראך, — ש פ ר א ך זאג איך? צענערלײ שפרארן פארפאנם ער: שאר6זי• נלק, בליצ:ק. תלםיד־חכםדיקער ור'ל*לש1ן אפאלגאםירם םיס אגדהש, געם־סלעךיפליסנדיק אין דער חס־ײשןר םעשה, $6לקס טיםלעך־בבא-םעשהדיק, םײסש־חוםש־תחינהדיק אין דער םאלקס־ מעשה. און זײן ססיל און שפראך 6ון דער פובליציסםיק און זכי1נ1ת א־ז א װונדערלעך געםיש 8ון סעםפעראםענם, ליריק און םארקאזם, װאס נאר בײ פרצן דערגרײכן זײ צו׳ן א זעל• טענער הארמאניף. בשעת דער קלאםיקער ר׳ םענדעלע ארבעס זײן ריזן• װערק איבער ילדיש כמעם א1יף אײן זשאנר, באװײזם פרץ, װי ,דער קונצנםאכער׳, חידושים א1יף אז1י םיל נעניטן *ון א1יף יעדער געביט — אזא צוגעפאםםן געסאקסן םשילן א חוץ אלעםען האם ארץ דער ערשטער געםאכס דעם פ1ילישן דיאלעקס פאר אבכב1דיקן ת1שב אץ דער ילדישער ליסעראשור. אזא גר1יסע אינדיװידואליסעס האט םיס זיך נע• מיזס ברענגען זײן אײגן לש1ן, װאס האס אין א שסארקער םאס בארײכערס אזן אײף שסעגדיק ש1ין זיך אײננעװארצלג אינם ילדישן לעקפיקאן. דער אקאדעםישער ײדישער װערסעד־ביך װעט זיך גענוג האבן, װאס אױםצוקלויבן 8ון פרצעס אזא שנירל, װי: פיזעם, 6ערפל, צונד, אויססעפן, ב^ק <.א נרויסן׳), װירע, ריעס ( סאדזע), הערצם (אירצס), פײערסעס, דערנאכםן, סאליע, ייײ■ ם־ש-װענטל, םער. אויפיעכסינג, לאפטער, בריל <די>, ארנײסא• רער, א װעש, טיםין, סאבאק (־שמעקן), רעם, קאר־שול״ א1י6• דערװאך (■א1יף דער קוםענדיקער װאך), פלאסער-קןפ, פארםושבם, געװעלבניצע. אדעי: קאסארניק(לאקאםאר), קריש. באליע, יזיאך׳ קאצױבע(קאסשערע), םראלבן, פיצםיסאנע;ז1יערע םילך), פראװ׳ ביװען, ליאכעם, שידעלע, קיאנקע׳ פאטשטן (יכיל1ת), םםראס■ סאנעם, קלאדקע, קאםיס-ברוים, יאנדארע, פליט, יעתעראל, בא• לאקן, פאליצז, םיליע, פודלעם, שטאכעם, בלאנקען, װ1יװען (שםיסן), סקנער, דיזנע אדג׳ל. אן אינסערעםאנטע קאלעקציע פרץ האם דער ילדישער שפראך נישט װײניקער געגעבן, װי דער ליסעראםור; װײל ק״נער פארמאנס נישס אזא קלאסיש• גלענצנק, עכט-רײנעם יידיש און דערבײ אזא 6ארשידנפארביקן, בויגעװדיקן און ראםינ־רסן, װי ער• נאך א־ן אנהײב, נאך זײענדיק אלײן אץ ספק מכח דער ,שפראכע׳, אין זײנע אײגענע .שסענדערס׳ האם ער ש1ין אננעהויבן לערנען און זאגן זײן נײ־פלאמענדיק װארט װעגן אלץ,—און אז1י בהדרגה, װי ס׳ענדערם זיך בײ אים די באצל־ אונג, אז1י קװעלס די שפראך אלץ םערער. ם׳איז גענוג בל1יז צו פארנלײק די שפראך 6ון די ,בלעסלעך׳ ביז זײנע ,נע• דאנקען און אידעען׳: דער םהלך איז דער אײגענער, װי 6ץ זײנע באקאנסע נסיל׳ אז ,זשארגאן האס קײן אײנציק װארט נישם און קיץ םערזן, ביז , די שפעסערע װערטער: ...,די שפראך איז דאך מיאוס — 6אר די, פאר װעלכע דאס ױדישע לעבן איז םיאוס/ און אין דער זעלבער צײס, װען זיץ שפראך איז נאך זייער נישש נעפיצט און שסארק געםישם םיס דײםש• םעריזםען, ענדיקס ער זײנס א רעצענזיע, — נאך אן עכם דײטשישע לעקציע דעם םחבר צו שרײבן דעם פרעפיקס־. אב, נישם: אפ, — םים אזא װיכטיקע הערה: .װען דער ליסװישער זשארגאן זאל װעלן נאכנעבן די קלײניקײסן אז1י װי דער פאלנישער גים נאך אל^טאל םער פון ױין זײט, װאלטן םיר זיך אײנם םיםן צװײםן אין בײדע צוזאפען סיס אדעס בעסער פארשסאנען׳. — דער חוש איז קלאר און ל1יטער — און ער האם דעם דיכסער זײער לײכס אין שנעל אר1י6נע8ירם איי6ן ליכסיקן װעג. םיר זעען בײ אים ש1ין 6ון די סרלעםםע צײםן דעם אםת־ילדישן װארס־פארם: שסים, אירזאך. ליארס, ענד, הארף, איך ראס דיר, םון עםעץ הײמישס, טײערס, געװענדס, פארגילרטע (םיר שרײבן: נר1יסעם, װענדעם, צארםעס), שורה ומיר: רײ), צײסיק <רײף), געראסן (געלונגען), אץ קײן איבריקן דיסאנאנם לאזן נישס איבער די דײטשםערישע: מאנכד, א1יב• װויל, 6ארי־.אס, זאגאר, האנטשו, שטונדע א. א. װײל אן