Literarishe bleter · 1926-04-09 · 101 (9.4.1926) · p. Seite 225

225 ליטעראריעזע בלעטער 101 .תא דןןזיקער עפןןכע. איז נןןך נישם אװ&געשרינן גזזװןרן די גע• שיכטע 6ין דער ײדישער רעװןןלוניןןנערער און סןניאליסטי• שער באװעגינג, ןבער עס איז דןן ש1ין א חינש ניםל ערינערינגען 6ין יירישע םןןגיאליםםן און רעװאלוניאנערן (ײינסשעװסקי, םיכאלעװיטש, םעדעס, ליטײמק, װײנשםײן, רןןזעננוים אין נןך אין נןך.) אין ןןט אז1י הןןנן םיר נישט קיין געשיכםע פון דער ײדישער ליטעראסור און הןןבן זכר1נ1ת םין ילדישע שרײבער, אין הןןבן פעםוארן סין עדישע אקטיןרן, 6ין ײדישע כלל־סוער, 6ין יידישע סןןלדןטן אין ןן6ינערן, םון יידישע דןקטוירים, 6ין ײרישע פןרםער, םון ילדישע םרעדיקער און 6ין סתס ילדן. איז דןןם, םארשטײם זיך, נןןך מײט נישם קײן ג^שיכסע 6ין אינוער נןןענטן עכר, $נער סןןטעריאל ני נעשיכםע איז עס - און זײער # לענעדיקער םאסעריאל. דארםן םיר זײן ני6רידן, װןןס עם איז ןןנגעשסאנען ניי אינז, קןןן םען זןןגן, אן עםןןכע םין וכר1נ1ת אין װןןס עס װײזן זיך בײ אונו אלץ םער און םער םעמוארן־שרײבער. םיר דאר6ן זײן נו6ריק םים די מעםוארן נישס נןר דער6אר, װ$ס זײ גרײםן נו דעפ באק םאר דעס קוםענדיקן היסטןןריקערי. עס איז סתס אז1י אינסערעסאנס ני לײענען זכר1נ1ת. םען ה$ט 6ין זײ םער הנאה און םען לערנס 6ין זײ ןן6סםאל םער, װי 6ין נעשיכםע. דער ה־םטןןריקער גיט אינז נו 6זןרשסײן די םארגאנגענ• חײםן דער םעםוארן״שרייבער גים זי אונז נו םילן, ער רינגלט אונז ארוס םיט איר לוםט און גײגש זי אינז אין איר גאננער בילקײט און םארביקײם. דןס נייעסטע םעםיארן־בוך א1יף ילדיש איז אברהם קןןםיקס ״דאס לעבן פון א ילדישן אינטעליגענס׳ (םארלאג טויבענשלאנ, נױ־יןןרק 1925). אין דעס באנד, װןןס איז אר1ים, װערט געשילדערס דערהויםס נ$ר דער ערשטער •עריןןד םון דעס 6אר6אסערס לענן, ןבער עס איז דן אין אים ש1ין א היבש ביםל אינסע• רעםאנסער סאטעריאל. ה׳ קןטיק הןט סיט א פױן דורכגעלןזן יענע ■רטים םון זיץ לענן, װעלכע זענען נישט כאראקסעריםטיש םאר דעד סביבה, װו ער הןןם געלענט, און װעלכע הןבן נישט קיץ ןןלגעםיינעם אינסערעס. .איך װיל/ שרײבט ער א ן דער הקדםה, ,אץ דער שילדערונג 6ון א ■ערזענלעך לעבן װײזן דעם װעג, װןס <עס) ה$ט דורכגעםאכם דער םןןדערנער ילדישער א-נסעליגענט, דער י1רש םין דעם השנלה״ילק איך װיל מײזן, װי םיר זענען געקוםען נו דער רוסישער רעװןלוניןנערער נןװעגונג אץ נןןכדעם, דורך דער ילדישער *רבעםער-נןןװעגונג, נום ילדישיזם׳. * דוכט םיר, אז ה׳ קןןטיק איז זיך ט1עה(ןןדער ער דריקס זיך נישט ריכםיק א1ים), װען ער זןןגט, אז דןןס לעבן פון אײן יידישן אינסעליגענם אלז אין זיך כ1לל דעם לענן םץ דעס םץדערנעס ײדישן אלנטעליגענס בכלל. א־ך רעכן, אז די הײנ• טיקע ײדישע אינסעליגענץ, די י1רשטע פון דעם השכלה־רור, איז געגאנגען נישס מיס איין װעג, נאר םים א םך 6ארשײדענע װעגן. גלויב איך, *ז אירע םארשײדעגע פןןרשטײער האבן זיך אםגעשסעלט נישט אלע בײ דעם ענד״םונקם, װעלכן עם שיל• דערט ה׳ קןןטיק, — דעם ענד-םזנקט סון ײדישיזם; פארשײדענע נרוסעס םון דער אינסעליגענץ זענען נענאנגען און נעקוםען נו )*רשײדענע גילן. איז דערפןןר אוםפעגלעך אויסנושעסן דעם דןןס נאענסע, דאס, תאס םען האס אלײן געזען סים רי א1יגן, אליץ אינערגעלענס, נישם אץ ספרים געלײענט, איז דער הויסם־םאטעריאל 6ץ דער היסםארישער ליםעראסור א1יף ילדיש, װי װײם וי איז נלשם איבערגעזענט םון אנדערע שסרןוק. זי באשםײט דערה1י*ס 6ון כרןניקעס און םעםוארן. יעדע נײס-געשעעניש, װןם הןןם נעםןןכס א ר1שס און זיך ארײננעשניםן אץ דעס םןלקס זכר1ן, האט איבערגעלןזן נןןך זיך ש*ורן אין דער ײדישער ליטעראסור. איז געװען א םגפה, 8 שרפק 8 גירוש א1יף ײק ןןדער זןזיי ע#עס א גזרוק איז באשאפן געײןןרן 8 ,קלןןג-ליד׳, און 8לע פרסיס זענען םארשריבן געװןײ־ן אץ 8 םגלה (.םגלת װינץ׳, נ,ב.ש). םארבונדן סיט די כרןןניקעס זענען די םעםוארן. זיי זענען אײנע נו דןם אנדערע 8 נוגןג אין די כי8ניקעס ןדער םגילית װערס רערנײלם װעגן די אויסערגעװײנלעכע נ־יט• נעשעענישן. אין די זכר1נ1ת שפיגלט זיך 8■ דןר געװײנלעכער סןןסםענלעכער לעבנםשםײגער. אץ די עלםערע יידישע ליסע• ראשור םארםןןגס װיכסיקע םעםוארן, נישס נןר כראניקעס 8לײן. עס איז געניג ני דערםאגען די זכר1גית 6ץ גליקל האםעלן אדער אהרן איזאקס. זײ האבן א־ן זיך 8לע אינםערעםאנטן םאסעריאל 6אר דער נ״ערער, ןןנער בל1יז םאר דער נײערער ײדישער געשיכסע. זײ זענען 8לע אן אייסדרוק 6ון דער םענדענץ, װעלכע איך האב םריער דערםאנס, — םץ דער םענדעגץ אגנונעבן זיך נאר םים יענעם טײל 6ון ד ד םאר• גאנגענהײם, מעלכער איז נעכםן נאך געװען געגנװארט. אס די זײלר כאראקסעריםםיש ל םענדעגץ פילש זיך א1־ך אין דער היםםארישער ליםעראםור אויף יידיש, װעלכע װ<רט באשאפן אין אונזערע סעג. א1יך אץ איר פארנעמט זייער א קלײנעם ארם דער װײסער עבר. א1ין ד באשםײט דעיהויפם 6ץ םעפוארן, אץ אירע דאקומענסן זענען דירעקםע איבערלע• בענישן. איר העלד איז דער ד1ר, װעלכער האס נאך נױישן אוגז זײנע לעבעדיקע פארשסײער, כאםש ער אלײן איז ש1ץ געשסארק. די היססארישע ■אסירונגען װערן בײ אונז פארשריבן אייף 8<8 א61ן פון די, װעלכע האבן אליץ אין זײ אנםײל גענוםען. איז דאם אל א חםרון, אי א םעלה. דןןר חםר1ן איז, װאס עס פןלס אץ עס םוז 6עלן אץ אזא פאל די נויסיקע אביעקםימיםעט: דער, װאם איז געװןן אםאל אליץ פאראינשע• רעסירס אין א זאך, קאן קײנםאל נישט קוקן א1יף א־ר אינ• גאננן םון דער זײס. דערפאר אבער קאן ער זי אויםמאלן לעבעדיקער און עצסער, װי דער, װעלכער האס ק־ינםאל נו א־ר גאר קײן שײכות נישס געהאס. און דאם איז די םעלה פין דעס היסםארישן םאסעריאל, װעלכן םיר געפינען אץ די יידישע סעםואק. עך איז נישם גענוג װיסנשאפםלען, דערפאד איז ער אבער 6ול םים לעבנםזאפס, םים בילדלעכקײם און איז םער אדער װײניק^ר קינםסלעריש. אין דער יידישער ליסעראטור װי אין יעדער פאלקם• ליסעראסור, איז דער קינסטלערישער עלעמענס שםענדיק געװען שטארקער 6אר דעס װיםנשאפםלעצן. און אט די סראדיניע ניס זיך נאך אלץ נו 8ילן אין אונזער ליסעראדישן שאםן, אז1י, אז אפילו די םארגאננענהײט װערס בײ אונז בילדלעך געשיל• יערס, נישש װיםנשאפסלעך א1יסגע6ארשם. האבן םיר עד״היום נישט קיץ געשיכסע םון דער נײט, ױען עס האט זיך אנגעהויבן נו פארשפרײםן בײ אונז, 6ץ אײן זײט, דאס חסידות און, םץ דער נװײםער זײט, די השכלזק אבדר םיר האבן אן א שיעור בילדער און זכרוגית 6ון דער