Literarishe bleter · 1926-04-09 · 101 (9.4.1926) · p. Seite 222

101 .זא ללטערארישע בלעטער 222 איז די שריפט שוין שטארק אפגעריבן און ןאגעגלאקירם; נאר דער שפאקטיװ האט מיר ארויםגעהאלפן, אזויאז א סעות קען זײן בלויז בנוגע אותױת, נישט בנוגע די גאנגע װערטעד און דיער פשט. די דערקלערונגען זענען אין לשון קודש, די פארמול גופא אין ײדיש, און דערצו נאך אין גדאמען. אט איז דאס אות באות. ״כשתראה רכבים או רקים, אז כפוף אצבע גודל ופשוט האצבעו׳ האחרי/ ותראה הרכבי׳ בין המגודל לאצבעו׳ האחרי/ ותאמר: אז איך אובר זיה דיך אי דו אובר זיכשט םיך, דרײער װארט בישװירא איך דיך די גוט זעלכר צו משה שפראך, דו ער דורך די הילן סורטן זאך: דש זי דיר ביצװינגן דײנן מואט, , אז די ויר וינגער דעם וינפטן טון. בשם שדיי והושיט ידך נגד הרכבי׳ וכפוף הד׳ *צבעו׳ םביב המגודל״. דאס הײסט: ״אויב דו זעסט רײטער אדערגזלנים, בײג אײן דעם גראבן פינגער און ציאוים די אנדערע פינגער, ,װעסטז זען די רײסער צװישן דעם גראבן פינגער און די אנדערע און דו זאלםט זןןגןז אזוי װי איך זע דיך אײדער דו זעסט מיך, באשװער איך דיך י' מיט דרײ װערטער, װאס גאט אלײן האט געזאגט צו משהן, בשעת ער האט ארײנגעקוקט אין טויער פון גיהנום: זײ זאלן דיר בא• צװינגען דײן כװנה אזוי װי,ד^ פיר פינגער טוען מיסן פינפטן. אין נאמען פון אלםעכטיקן. דערבײ צי אוים דײן האנם אנטקעגן די רײטער און בײג אײן די פיר סינגער ארום דעם גיאבן פיגגער׳. עם איז א טיפישער אקט פון באשװערונג: איך טו אפ א סיםבאלישע האנדלונג, און דורך דעם טרײב איך אפ סון זיך די סכנה פון אן ענלעכער רעאלער האנדלונג. נאר װער זענען די רײטער (רכבים או רקים), מיט װעלכע מיר באגעגענען זיך דא? ניט קײן אנדערע װידירויבריטערפץ -מיטלאלטער. װאס מיט זײ זענען פול געװען די װעגן און װאם סלעגן ניט דורכלאזן /ײכעם בשלום. קײן כח צו װערן זיך אנסקעגן זײ האט קײנער ניט געהאט, א פשיטא שוין די ײדן נאר אנדערע, די פירשטן און די שטעט, האבן געקעמפט און םוף כל םוף גובר גע׳ װען די גזלנים, די ריטער, מיט דער שװערד, — און ײדן האבן זיך בלית ברירד באנוגנט םיט א שפראך. מיר האבן פארלארן באראכאװם אילוזיע פון עפעם אן עלטםטן ײדישן מאנוםקריפט, נאר עם איז אונז צוגעקומען א םערק• װירדיקער דאקומענט פון דער ײדישער סאציאלער און קולטורע• לער געשיכטע, און א דאקומענט געשריבן אין ײדיש. םיר דוכט, װי איך װאלט זען א לעבעדיקן, אט דעם ײדישן רײזענדער, װאס האט באםערקט פון דערװײטנם די םכנה און פרעפלט א צעטרא• גענער זײן שפראך, באהאלטן הינטער א בוים אדער אין א גראבן. פקםפןןרד >ז םעדק. ליטערארישער פנקס אמטןד ןןם דןם קעיד הרבן ם;ר *ן *ו דדזקן אין די .ליטע- רארלשע בלןטער״ נישט ק־ין פ&רעפנטלפכע בדיװ פון אונזןרן קלאסיקןר (םןנדןלן, •רץ, שלום׳עליכם, דינןזןון. םטןקטאר א. א.), רעלכן הןזבן א ליטעראטור״היםטןןרישן װןרט. אין הײנטיקן נוםער ניבן מיר בײװ״פון ל. 8יץ. כ י די, װ$ס באז־ונן נ• דך אינטערעסאנטע בי־יװ פון אונזןלן קליי. סיקןר, װןײן געבןםן מעלדן װןנן דעם דןי־ רןראקציע .ליט. פלעטער/ ערשטע. דער מאנוסקריפט װײזס דאם צװײטע:.די שירים זענען העברעישע, און נאך מער, אױך די רעצעפטן זענען העברעישע בלויז מיט אדײנגעמישע דײטשע טערמינען, װײל דער שרײבער האט דך נישט געװוסט קײן עצה צו געבן. למשל: ״קה שלםונײאק ןשפון גרוין וערבם בחומץ חזק*. ״...1 לוט װיטרײאול וקח...' און אזוי װײטער. אויך איז בײ באראראװן א שטיקל טעות (אנדערש האט נישט געקענט זײן, װיבאלד ער האט נאך דעמאלט געמוזט נעמען פון דער צװײטער האנט) מכח ךער דאטע. אםת, דער גאנצער מאנוסקריפט, דער ספד ,מרדכי קשן׳, איז געשריבן, װי ם׳איז צו זען פון דעם טעקםט, אין קנ״ג (1393), אבער די העברעישע לי. דער און די רעצעפטן זענען צוגעשריבן אויף די לעצטע צװײ זײטן פונם פארמעט, װאס זענען לכתחילה געבליבן לײדיק. ס׳איז אלזא דא פארגעקומען דאם אײגענע װי בײ א הײנטיקן ײדישן באלעבאס, װאס סארשרײבט אויך אויפן פארזאץ־בלאט פון א ספר די דאטעס פון װיכטיקע געשעענישן אין דער פאמיליע אדער אכ־ דערע זאכן, װאס זענען פאר אים טשעקאױע. נאר װ ע ן זענען געמאכט געװארן די דאזיקע צושריפטן? געװים נישש נאך 1465; אין דעם דאזיקן יאר איז אונטער- געשריבן דער לעצטער פון די דרײ באזיצער פון בוך. דער עדש, טער באזיצער, אן א דאטע, איז אונטערגעשריבן אזוי: ״זה הםרדכי שלי משה בר אליא ןון בלין... מן בינגא׳. דער אליה בר׳ משה בלין, װאס האט געשריבן די שירים מיטן אקראסטיכאן און די דעצעפטן, איז אלזא געװיס דעם ערשטן באזיצערס ומשה בר׳ אליה בלין) א זון. פארצײכגט די רעצעפטן האט ער יעדנפאלט ביז 1465. מסתמא ארום דעם יאר 1400. גאר װאם גײט אונז אן, אין דער געשיכטע פון דער ײ ד י׳ שער ליטעראטור, די גאנצע מעשה, װיבאלד עס איז נאר קײן ײדישער טעקסט נישטא און ס׳האט בלויז געטראפן א טעות? ס׳איז יא דא עפעס אין ײדיש, מערנישט נישט דאס, װאס באראכאװ און נישט דאס, װאס נײבויער זאגט צו. צװישן די .רעצעפטן״ זענען פאראן זיבן שורות ײדישע. די ערשטע דרײ לײענען זיך אזוי: ״אז איך הויט אויש גי, צװילף מלאכי׳ די מוישן בײ םיר זײן: דרײ די מיך גלײסן; דרײ װײזן םיך |!| דען װעג; דרײ בשידן מיר גלויק אונ׳ הײלא; דרײ ברינגן מיך אין דש אלמעכטיגן גוטיש נאםן װידר הײמא. דש זײ װאר אין גוטיש נאמן. בשם ײ אלקי ישראל... ג׳פ״. די אפשטעלצײכנס האב איך, פארשטײט זיך, אלײן צוגעגעבן, בכדי ס׳זאל זײן גרינגער צו לײענען, נאר פון פארשטענדלעכקײט װעגן װעל איך נאך ברענגען דעם טײטש: ״װען איך גײ הײנט ארויס, מוזן זײן בײ מיר צװעלף מלאבים: דרײ װאס כאלײטן מיך; דרײ װײזן םיר דעם װעג; דרײ באשערן מיר גליק און געזונט; דרײ ברענגען מיך אין נאםען פו1 אלמעכטיקן גאט צוריק אהײם. זאל דאס זײן אין גאטס גאמען. אין גאמען פון גאט דעם גאט פון ישראל״. דער טעקסט, װאס איז כפירוש נישט קײן צופעליקע קאמ׳ בינאציע פון װערטער, נאר א פעםטע פארפול, און דאס דרײ מאל איכערחזרן (צװײ מאל אויף ײדיש, אײן מאל אױף לשון קודש) גאטם נאמען און דאס, װאם מען הײםד איבערחזרן דאם גאנצע דרײ מאל, װײזט באשײםפערלעך, אז מיר האבן דא צו םון מיט א שפראך, װאס ײדישע װעגסלײט םלעגן זאגן לןןזנדיק זיך אין װעג ארײן. נאך װיכטיקער איז דאס צױײטע שטיקל אלט-ײדיש אויף דעם זעלביקן זײטל מאנוסקריפט, די װײטערדיקע פיר שורות. דא באגעגענען מיר שוין אפילו דעם אויסדרוק ״באשװערן״. לײדער