Literarishe bleter · 1926-03-05 · 96 (5.3.1926) · p. Seite 160

96 .■/א ליטערארישע בלעטער 160 צװאנציק מינוטז - און שטעל/צ נדט זיך **־ אן אומגעהעדטע קאק***<יע און מ־שמאש סון מאטיװן, ריאם זײנק אנגעלקחנמ םון אפערן, ק־ינסמא־שן, הארצרײםנדיקע ראםאנםן, אוקראינישע ״דזמ־■ קעס״ און פןגיקעם םון.סאנצקל׳אםך... ״די כישוםמאבעדין״ םארמאגט אויך כארן? די דינען גאנץ נשקשהדיקע, און ערטערװײז קאן מען זײ העדן נים אן סאתע׳ ניגן... אין אלגעמיץ איז צזישן נאלדםאדענען, אלס קאמםאזיטאר, פון אײן דיט, און דאםיני, אדער, נונא, װעדדי, םון דער אנדערער,- צװ באטערקן א געװיסן אונטערשײד״. די דאדקע ל׳יצנוה-טרײכע־ײ סק די הויםט-שטאט-מנינ־ם האט אכער אצינד פאר אונז נאר א קולסור<עשיכטלעכע נאדײוטונג... * * * דאם וױכטיקםמע בײ נאלדסאדעגק - זיץ סצענישע קונסט האט אונז קײנער ניט באשדיבן. איז זי םאר אונז םארלאק געגאננק םיט נאלדםאדענס לעצטן צושויער. און םיד קאנען אצינד נאר או־ם- שטעלן באזונדערע, אײנצלנע שטדיכן םון גןדידםאדענם סצענ־שע קונםט םון אונטעד דעם נעדיכטן פלאםט םון שםאט, סאדאכטוננ און עדהארציש׳גאװז־דיקן נים סארשטײן פון די א־יפגעקלערטע צייט- חכד־ם. בנוגע גאלדםאדענם ״היסטארישע״ אפעדעק א־ן בכלל זײנע שםעטערע זאכן <צו ,װעלכע, אג:, עם געהעדט אויך ״דער צענטער געכאט״) וױיסן מיר, אז ער האט ל־ב געהאט דיער בעננאלישע פײעק, באלויכטענע טראנםםא־אנטן מיט םא־שײדענע ביל- דער און בכלל ליכט-עסעקטן. ״די כישוםמאכערין״ נעהערט אבער צו גאלדםאדענם פ,־יע װעדק, זי איז םרײ םון ״נעשיכטלעכקײט״ און ״צוק־נםט-מאראל״, און זי װעדט הויםטזעכלעך געבויט אויף אנדערע סצענישע םאמענטן. גאלדםאדען נים גענויע באשדײבונגען םון די מיזאנסצענען און קאסמױמק. אין א נחיםעד מאם איז עם א גיעטיש ס־ן רײן-דעא׳ ל־םט־שע שטחכן מיט טדאדיציאנעל-בוטאםארישע מאמענטן, אנמ־י ליענע בײ דעד אײדאםע־שער חרכשניט-אםערעטע און םארם. בכלל איז נאלי־םאדען נ־ט םויל נעװק צו שלעםן אין זײנע אםערעטן און קאמעדיעס אלץ, װאם האט זיך םון דארט, םון ״אײדאםע״, געלאזמ שלעםן. א סצענישע םיטואציע, אויםעדלעכע בוטאםא־ישע שטחכן, אםטדאל ח מעלאחע און אויך אפטםאל א קאנקאן - אלץ איז צוניץ נעקוטע־ן א־ן דץ סצענישער באלעבאטישקײט. ניט דאכ אבעד איז געװען דאם :אראקטעחםטישע אין זײן םצענישעד קונםט. דער אדלעקיניש-פורימשפילעחשעד שטײנער סין שםילן, אם- דאס, װאם ד,אט אחיםגעחםן בײ ח שטרעננע ,.אויםגעקלערטע״ קחטיקער ח בײזע צונעמענישן װי ״באלאנאן״, ״צירק״, ״ארלע- כינאדע״, דאס האמ נעכילדעט דעם תוך פון נאלדםאדענם םצענישעד קונםט. אין דעם םרט א־ז עם נעװען דער ערשטער םחװ קינםםלעחש ־.־,־ ,.אראנזשיק״ ח טעאטראלע אור-םא־־מען םון ײדישן סאלקס- טעאטער, םון דעם סיחם-שפיל... אין צוזאטענבונד מיט דער םאלקם- טיטלעכער מעלאדיע, חסיחשן טאנץ און העװיעה האט דאם גע- שאפן ח נחנט-עלעמענטן םון גאלו־םארענס טעאטראלן םט־ל... חער א אינמעדעסאנטע םצענישע דעטאל געסינק מיר א־ן דער ציטירטער נאטיץ . םון ״םטרעקאזא״: ״... ח כאחםטן הײבן אזו• אחחתחק אויף איןי דער הויך אדער ח רעבטע הענט אדער די לינקע, אז םוף-כל-םוף חסט עם אחים א השעדה, אז אזוי װי פון יעדעק פון ח איז חדכנעצויגן צו ח טעאטער-בדעםעד א שנ־רל אין דער רעזשיסער הי צוקערמאן... טוט זײ אלעמען םיט־' אמאל א צי״... ] שק-רסם *ו) ״קסכם״. דעד םאדעחנג םון דער רירעדציע אויםשנײדן די ״םצענע מיט ח נאדלען״, אלם א ״כאלײחקונג םא־ ײדן״ <זע ב. נאחנם ״גע- ינױכטע פון ײחשץ טעאטעד״, כאנד 1, אײסנאיע 1918, ז. 240). * * * ־אכנע א־ן דעד ״כ־שזםמאכעחן״ א־ז דעד באכע ד־ דאלע םון אקט־א־, גאלד- ן דעם ערשטן ײד־שץ ון נאמען פוי פא־ ׳נםמ-הכר און פיטארבעטער ־ ישראל ג־אדנעד... ־ענפ עײפן קו פאך גראדנער ,גע- ב. נא־ין <דא־ט, ז. 210), האט עם חע־צײלט רי דעד דאז־קער ראלע ס־ראד״ א־ן :ט א גר־־מן מא: װײםן ם־ר ניט. י ־ע־שטע־ האצמאך, געװען דער װער א־ז עם חםלאנ־) אדויםםאר םון דער טדוםע ־שטן <א־ן שחן בי־מ עו :אד דעך קאמפאניע האט ״אויסנעפעלט ־- :אםטדאלן א־ן כעדםאן אױן גלײך האט דך פון האצמאך... נאר דער ראלע קאמיקעד םא־ א ' אםנעזוכט א בחור, װאם איז נעװען כאקאנט םיטן גאנצן רעפער- כואר םון ח םאלקם-דנגער, און א־ן א פא־ צ־ענ האט ער אםגע- קנאקט חן ,־אלע אזוי, אז עד האט א־־םנענ־מען בײ ח חרעקטארן און א־ז םאדבליין אין דעד קאמפאניע״ <נא־ין, ז. 212)... דאם א־ז געװען דער שםעטעד כאקאנטער ײחשע־ אקטיאר אכ־הם סיש- קינד, װעלכער האט זיך באזונדערם א־־םגעצײכנט אין םרו־ק-ראלן. א־ז טאקע ח ,־אלע ס־ן דער באיע-־אכנע, װאם ער דאט ־אינ- נ־כן אננעדר־כן שפ־לן, געװארן א״נע סץ די בעםטע חנע ראלן. עטװאם ־טבעטעד ד.אט א־ן האצמאכם ,־אלע אױםנעטמק חעד כ־כ ע־לכ ־. צוקעדמאן, װעלכע־ א־ז געװאק גאלדםאדענם נאנט- סכעד מיטא־בעטעד און דעזשיםער. ר־ר האבן ח םענלעכקײט אױםצושטעלן דאם צעטל פון ח װ־כט־כםטע אנטײלנעמער פון ״דער כ־שופמאכעחן״ בשעת גאלד- םא־ענם נאב-טראלן א־ן דאמאלםט־קן פעןערבורג (אװנוםט 1881): האצםאך - צ־קערמאן. באבע-יאכנע - פישקינד. ,־ב אברהמצע — שדאגא. מ־רעלע - םרי צוקערמאן. באם־ע — םדי אבראמאוזיטש. מארקום — טאבאטשניקאװ. קצכ - םאלאמאן. רעכ־ענזירנחק ח פאדשטעלונג, האט ח דײטשע צײטונג ״םט.- בעטע־חברנעד הע־אלד״ (1881, נום. 210) םארצײכנט, אז בײם עולם האבן מעד או־םגענומען ח צװײ לעצטע אקטן: ״ח דחי ע־שטע ארטן .דאלטן געקאנט זק ,־חניקער צעצוינן אנן אנטהאלטן מער האנדלוננ אנשטאט לאננע, עטװאם מאנאטאנע געזאנגען״. ח צײטוננ לויבט דעם אקגדא־ן-באשטאנד און זאנט, אז ח חנען געװען בא- לוינט מ־ט חיכע אפלאדיםםענטן״. םא־ ח פעכע־בורגער הומאחםטישע זשורנאלן האט אכעד ״ח ב־שופמאכעחן״ פארשאםן פיל שטאף אויף צו חוזק מאכ;. ״דעד פחמאדאנע, םרוי צ־כערמאן, — האט נעשחבן ״עװט״ (1831, נומ. 32), - װעלן מיד נעבן אן עצה אדעד זיך ארײנשטעלן א נײעם צאן, אדע־ םארקלעפן דעם םאראנענעם, ניט נא־ מיט ך דער- נאטשנ־קאװ ראטן מיר ז■ ליבהאבער טא: *.־׳קדײ; דע־ם שוםט• ימפילן, װעט א־ם אױםקומק צ־ בינע, װאי עם ־ *ן יעיער װײטעז קל. עס ביזן ם־ף םונם םסעקטא און חן דארט סס5 רלאםטע־ ארי־ ײדענעם ם־ו־ען-ראלן ס־ן אלטע םישק־נד אין גרט — העד •יי״י• 1 ׳*<! בער לעכעחקע ײדישע ט־םן אן ־ע־לכער ג־ט א■;עד יט־אגא, ר איל ר טארזעדדוננ״• 1? י (1881 - דעדצײלט ״םט־עקאזאי ירץ״ פא־מאגט, ״די ב־עדפמאבע כ־מ. 32) - א םא־פאםטע דודך הי נאלדסאדען אוװערטױר. זי איז עטװאם אכזרױ־חק: זי חיערט ■א גאנצע אײביקײט - בײ