Literarishe bleter · 1926-03-05 · 96 (5.3.1926) · p. Seite 159

159 96 .זא י טעראר־ישע בלעטער נערד,״ט. אזױ לז־םן ז~ ו...״ יז. 27). די לייטערארישע סר^־צן א־ו ניט ני־מיק געדדען אװ־ מקצ־ ־מ־ש זײן, זײ ד,אין געמעגט קוםק זעלגשטענדיקער און גאנצעד, דאך זײנען זײ װי נעזזא־נטשענע אאזן אין א מדגײ. דער צװײטער מ״ל א־ז םער געלונגען צונויפגע־מטעלט. די םדנריט ד.א:ן אײנגעשלאטן גוטן שטא־• פאר דעם עלטער םון ״רישע קינדער. אן אר.־,ע מתנה פארן קלײג־זא־ג א־ו דער י־לד־ער־אלנאם. חו׳ן דעם געניטן אײםװאל פון :ילדער איז געל״גט געװאדן םיל א:ט אויף ד־ רעפ,־אזדקצ־עם, זײ זאלן םא:ן דעם געהעריקן דושם. די ראנד-ג־לדלעך אין :וך גוםא זײנען אויך ם״ן צ־געקליין. א־־ים- געגע:ן א־ז דאם :וך נ־־ג־ק־נוד,. די לאנגע א־ד״ױר, זײנע; נא־ א־ן א־נ־קע ערטעד אםגעהאקט. לאםיר האםן, אז א םארנעםע־טע א־ים- ײאגע װעט לאנג ניט לאזן װא־טן או־ף ז־ך. א. דמשק א םור מיט קוילן, ױ קינדער װאט כליײן אויםן צדײטן ־אר אין צענדליקער אנדערע אי:עריקע ש־דות. װיטל אנריענ־נגען װאלם עם געגענן לײנעלעם ח:ױם א־ן אלע ײדי־םע שולן א־ן געשטויםן אםילו ױ לעדער צד זעלנשטענױקע £־וװן•. 2 די םחנרים זינדיקן א־יך אין דער ש־£־אך םון די א־גנגע- שאםענע דערצײלונגען. מען קען ניט םא־־ערן א־ן ױ םיל םאלן ק״ן קלאסישע :ײשםילן ם־ן שםראך, א:ער צ־ װאם זיך צוצוםאםן אזוי צדם קינדערשן לשון, רײדן מ־ט געמאגטער זיםקײט, קינדערשער ״םמאהע״, אי:ערחזדונגען און נאלװער :אצועעדטקײט םון אל־ן. מיר װילן דאך נ־ט קילטיװירן קײן ״טאםעלע־מוטאריטו-שם־אךי. א םא־ :״שםילן; ״דער שאםער א־ז א קלוגערז א־ן דער טראמ־ואי אויך דאם זעל:ע. אוי קל־נגט ער ר <ז. 8); .,װען ױ :לעטע־ םאלן א־אם, ילײבן אויפן צװײג אזעלגע קנעםעלעך. אי־ף אן אמת!״ <ז. 23). אדער: ״מ־ר ד,א:ן געזען, װי ױ םײערלעשער םא־;. לויםן משוגע- צו דער םצענישער געשיכטע פון דער ״כישרפמאכעריך א. ג ו ר ש ט י י ן קאםעדיעם ױנען נ־ט ק״ן ם־אדוקטן םון ײױשן לע:ן״ (״ראזםװיעט, 1880, נומ. 21, ז. 317) *). :. :ראנד, װאם האט געװידםעט גאלדםאדענען און דעם נײ- או־קגעקוםענעם ײדישן טעאטער גאד א גרויםן א־טיקל, געדרוקט א־ן עטלע:ע נוםעק ״רוםקי יעװו־עי״, אינטעדן נאםען ״ױ מאט־װן םון דער ״דישער דראמע״, האט :אשולױקט ״ױ :ישוםמאעעױן״ אין... אנטיםעם־ט־זם. ״ד&צםאך װערט אונז פא־געשטעלט, האט נעשר־:; :. :,־אנד (״רוםקי יעװרעי״, 1680, נומ. 33 שםאלט 0308: װי אזא ױ,־:געטױ:ענער שװינדלער און דור:;־י:עד, ױאם האט ז־ך ניט געחלומט אםילו דעם שרעקלעכםטן ױראםא:, װעלכער האט ז־ך צונויםגעשטעלט װעגן די ״זשידעם״ אין ז״עד ״עקםםלוא- טאצ״ע״ ױ םאםע אי:ערגעט,־י:ענע מ״נונג״. :אזונדע־ם האט דעם ק־יט־קער ניט געלאזט ױען ױ :אקאנטע םצענע א־ן מא־ק מ־טן ,:,־אם נאדלען״, װען ד,אצםאך נא־ט אם דאם ם״דעלע, צײלנ- ױק די נאדלען... װאם׳זשע װעלן זאגן ױ אימ־ת-העולם? - ױ דאזיקע םראגע האמ מער םאר אלין :אומ־ויקט ױ,״סטראםטשעם״ םון דעם ײדישץ םאלק, :םרמ נאך,'אז ױ :־אניק האט טאקע םא־צײכנט אזױנע פאלן, װען ױ געװיםע גדוםן םון דעד ניט-ײױשער :אםעלכעדונג םלעגן אונטעושאםן אין גאלדםאדענם שט־ק דאם, װאם ױ ד,א:ן :אדארםט. אט לײענען מ־ר, למשל, א־ן א קארעםםאנױענץ ט־ן מינםק (.רוםק־ יעװױ׳ד״, 1880, נומ. 44): ״... אין ם־לע קריםטלעכע הײזער ז״נען ױ װע־טעד ״שמענדריק*, ״ק־נע׳לעםל״. ״האצםאך״ און ענלעכע געװאק זײער םאםולער... יגײט א־״ן אין א מאנוםאקט,־,־ ק־אם און איר װעט הערן, װי עם װענוש ז־ך א קינה א םר־ץ צום ײדן: ״דאם מעםט א־ר לויט דער טעאױע סון האצמאך, בײ װעלכן םון 4 ארשץ קוםט ארוים 12?״... און אז אין עטלעכע יאר ארום, אין דער מיט פון ױ ס&ער ־א־ן, האט א ט״ל םון גאלדםאדענם טרוםע <מ־ט א־יניקע אנ- דערע אקט־אדן) געשםילט א־ן :עדלין, האט טען אויך געםוזט לו־ט *) דערזעלבער .רזזםזיעםד ה#ט סים *י#ר שלזםער (1*18, נמל. 52) דהקו נעשײבן, וו *ײניקע זײנע (!#לופודעננ) •יענן, .ײ פישושנמונעיץ־, לסשל, עײנענען זין־ *ויס פיס ו־נפולערישקײס, סרעפלענע ערסער *ון וםןל *ויך סיס נ״סנדיקן הוםןר. דאס קלינגמ אצ־נד װי א לעגענדע... אין דער זעלבעד צײט, װאם א. גאלדםאדען האט געשם־לט מיט ױן טרוםע אין אדעם, האט דאדט א־יך גאםטדאל־רט דער :א׳ ױמטער א־טאל־ענישער ט־אגיקער טאםאזא םאלװיני (,װעלכער האט. אגכ, געשםילט א־ן דעם זעל:ן םאױאנער טעאטער, װאו עם האט געגעכן ױנע פארשטעלונגען אײך גאלדםאדע;). און דעם 16 (28) יאנואר 1880 האט פאם־רט םאלגנױקעם: םאלװיני איז געק־מען אץ טעאטער אויף נאלדםאדענס א םארשטעלונג. נא־ לאמיר װעגן רעם :עםער לאזן ױע־צײלן ױ .״װ־עראמאםמ־ אדעכקאװא ג־אדאנאטשאלםט׳ ,װא״ (1880 , נומ. 15): ״... מע האט געשטעלט דעם דאז־קן אװנט ״ר כישוםמאגעױן״, א־נע םון ױ :אליכטםטע כײ ײק םיעםן... דער :אױמטער א־ט־םט האט ױ גאנצע צײט נאכגעקוקט דעם גאגג םון דער פ־עםע מיט געשפאנטעד אויםמערקזאםקײט״... װײמער אר־אנ־זירן ױ ״װ־עדאמאםט־״ <דער רעדאקטא־ ױערער א־ז געװען א משכיל־שער ײד - א־באקאװ־טש)״ און זאגן, אז ד פ־עםע האט, װי עם װײזט או־ם, םאדאינטערעםירט דעם אנגעזעענעם גאםט ״מיט איר, אוױ צו זא:ן... אריגינאליטעט״. ״עם װאלט געװען אינמע,־עםאנט צו װיםן, — םא,־ענדיקט ױ צײטונג: אויף װאם םאר א געדאנקען האט דאם אלץ א־ו־םגעם־רט דעם גרויםן א־טיםט״. סאר אונז איז, םארשטײט זיך, גענוג און װיכטיק ױ ״געשפאנטע או־פמערקזאמק״ט״ םון דעם גרויםן ארט־םט, װאם איז געקומען צ• גאםמ צו ױ ײױשע קאםעדיאנטן... דאם איז געװען זײער ע.־שטע :אגעגעגיש ס־ט דעד אײראזעפזשעד קונסט. * * * גאד אנדערש האט אכער געקוקט אויף גאלדםאדענם טעאטער ױ דאמאילםטיקע ״אויםגעקלערטע״ ײדישע קױטיק. און עם האט :א- ק־םען איר חלק םון דער דאזיקער ק־יטיק ״ױ :ישװםמאכעױן״ או־ך. טענות און מענות... װאו האט עם גאלדםאדען געזען, אז ײרן זאלן גלויבן א־ן ־יף י ״אין ױ װערק ם־ן הי גאלדפאדען איז ניטא קײן ט־אפן *ן לעגנס-אטת... אלע םעחאגען אין סיטואציעס אין נאלדפאדענם