Literarishe bleter · 1926-03-05 · 96 (5.3.1926) · p. Seite 158

96 .יזא ריטערארישע בלעטער 158 ״םײן ^ײדיס נוך׳ ם*רן נװײםן לזרניןר םון ח. ם. ק*זד*ן *ין •עקנ ם*ם. םזרלננ ,קילסור לינע׳, װגרסע, 1925. /י די נ־עטטאמאטיעט פאק צל״טן לעדניא־ ד,אק דו־נגעמאנט בײ אונז א לפי-ע־ך :אד״טנדע ע־וא־׳וצ־ע, אנגעד״־ינן פון ״שול׳ חבד״, װאם איז-ערשינען אין 1914, בידנבו־מם און?אםעלש ב־נער און געענדיקט מיט די ״לעבעדיקע קלאנגעןיי-1922 . די נייע ייד״־ײ־ע יטדל האט זײ אלע איבעדגע־ואקם;. עם א־ז א־יפגעקוםען א נ״יע שול-טראדיציע מיט אנדערע םאדעדונגען. ״מײן ײדיש ב־ך״ א־ז א פאדמעםמוגג אנטקעגן צו קומען אט דעם נײעם שול׳־טם־־גער. עם א־ז א שפ,־ונג א־בער ם־ל שטאפלען, אבער ניט דער לעצטעד שטאפל. דעד לע־עד װעט האבן א־יםצוזעצן פ־ל דעפעקטן ד,ן א־ן דער מע׳ טאדיק פון בוך, װי אויך א־ן או־םװאל םון מאטעד־אל. דאם בוך באשמײט פון דרײ טײלן: 1 דאם אײגנטלענע לערנ׳ בוך (לײבעלעם בוף; ח דע־צײלוננען, מעשהלעך, לידעד; 111 ביל׳ דעד־אלבאם. לײבעלע ג״ט און פארצ־יבנט זײנע עמאציעם און נ־םן פון ז״ן נ־עד םביבה - דעם 2-טן קלאם. די טחבדים האבן דא דײניק געהאט אויםצוקלײבן פון דעם שװעדװאגיקן, אלטן חדר-םא- טעד־אל און געגעבן מער װי א העלפט א־יגעגע שאפונגען, ד־ א־בע־יקע - צ־געשניטן פון ליטעראדישע פ־אגמענטן א־ן אײגגע- פאםט אין לײבעלעם, אזוי צו זאגן, א־בע־לעבוגגען. די םארס, װי מיד זעען, איז אויעעקליבן א ריבט־קע, זי א־ז אבעד נ־ט װי געהעריק או־םגעגוצט געװאוץ. די באשדײבונגען ז״נען װײניק װאם בולל פון דעם אמתן שול-לעבן און שול׳אטםאםםער. און ״שול- לעבן״ באטײט דא ניט חזקא ״לעדנען״ א־ן ״קוקן א־ן די קלײנע אותױת״, - די שול איז דאך דע־ װאדשטאט סון לעבן, די לא- באדאטאריע פון די דעדטײנונגען אין דער •ארומיקער טביבה און נאטוד-לעבן. אין בוך װאלטן געדאדפט ק־מען לעבעדיקע באד־בטן פון די אדבעם׳פדאצעסן, שגנ־עםן, שםאצידן, אדבעטן מ־ל המיגים, געמײנשאםטלעך לעבן םון שול, שטאטישן א־ן געזעלשאפטלעבן לעב;. אנשטאט דעם צ־ע־ן זיך אויף לאנגע זײטלעך אומעטיקע שאב- לאנען א־ן אלגעםײן-באװאוםטע דעאליזםען פון ״װ־נטעד איז קאלט און זומעד איז װארעם״. עם ק־מט ניט צ־ם א־יםדדוק דאם באדאק׳ טער־םטישע און טיפישע פ־ן קינדערשן לעבן און שול, די אמחע אדבעטם׳שטימוגג און שעפערישע א־יפטוען. מיט אזא סאטעדיאל א־ז םאדשטײט זיך, אוממעגלעך צו םאראינטעדעסידן אפילו צװ״ט־ קלאםיקער. אין דעם א־ײנס־ר װעדט באצייבנט, אז לייבעלע װאוינמ א־ן א גרויםעד שטאט. ,װאו-זשע זײנען א־ן ב־ך ױ שטאט-םאטױזן, די פאעזיע פין שטאט? עם איז שוין דאגג צײט ארײגצ־םיק אין אונזעדע ברעםטאמאטיעם אט די םאדנאבלעםיקטע ,יוג־יק, אבעד :יט םיט סקא־באװע און בלויז נאמינעלע באצײבענונגען פ־ן טראמ־ װאיען, אװטאמאי־לן א. אנד. װאונדער. זאל קוסען צ־ם אויםדױק דאם םאדצוז״גטע לעבן פון שטאט, דאם אינדוםמױעלע און שטאם־ לעבע, ,װאם פארמאגן וײער שםע םון פאדבן. מאטעדיאל םאר דעם א־ז דא צו ביםלעך אין אונזעד .אמעױקאנעד ליטע־אטור און סאר״ װאם טאקע ניט אױבעדטדאגן סון ״אהלי יםת״? םאדדראםיק און ניט זקם שענקען איז װאם עם םעלן לגמד־ שפדאך-ארבעטן. און ח־ קאזדאן אלײן האט דאך אין םראגדאם׳ פדאיעקט אנגעװארפן אזו־םיל שײנע םוסטעדן םון אדגעט. פא׳• ,װאם איז פ־ן דעם קײן שמץ ניט םא־אן אויף די גאנצע יױז זײטן פין דעם ערשטן טײל. לײבעלע לערנט דאך געװים אין אײ׳ נעד םון די בעם־ע־ע שולן, פא,־װאם סאדשװײגט עד א־גגאנצן ו־ אפ־שן, מעלדונגען, װאדט-ג־עם־יםן, שסריבװעדםעד, רעטענישן, ביל־ דעד-געשדיםטסן, שבאסן און שםילן, װעלנע עו־ האט אװי לײדנײ שאסטלעך און געגוםסול באאדבעט, אלץ װינטיקער וױ די ״מעשד,־, לערנביכער (ביכ^ךני** פיע נךם־גן) א גאנצ־ע די לעדנביבעד סאד רעד ײדישעד ־וגנט, װעלכע וײנען גוט דודבגעבג־אבט און פ־ן םאבמענער ציזאמענגעשטעלט. אט ליגן א״נ־קע פ־ן ז*. מא:ן ניט ק״ן שלעבטן א״נדדוק מיט זײעד או־םע־לעבעד ז״ט אפ־לו: ,־ײנעד דדוק, גוטעד פאם־ד, בא- םד־ױקנדע צײבענונגען. א. ־. גאלדשמ־דט און װ. ױבקא ײדישע געש־בטע (מיטלאלטער). א בלו־ז, ,װעלבער האט שו־ן לאנג געדאדפט זק דעדפ־לט. מיר האבן א־בע־זעצונגען פ־ן גדעץ פ־ן דובנאװ. אבעד קאפ־טאלע, שװע־- ׳־־אכ־קע־. ױ א־צטיקע לעדן-ױגנט נ״ט־קט זיך א־ן קאנצענטױרמע ה־לםס׳ב־בעד, װעלכע זאלן אין קודצץ געבן דעם תסצ־ת פון דער געשינטע. . אין דעם ב־כל געפינען זײ עם. מען קען ניט מם־ים ז״ן אפשד מ־ט ױ מחב־־ם אין זײעד או־פפאם־נג פ־ן ״ד־שעד געש־כטע, אלם מ־םיע םא־שפ־י־םן אמת און געדעבט־קײט — אבער א ײשד׳בוח כומט זײ פא־ דער א־דעאל־םט־שעד שט־מונג, װעלבע עם ־טאפט דאס א־בעדלײענען פ־ן ביבל. עם איז עפעס דא א העבעדע זאך פאד װעלכע דאם ״דישע םאלק האט געל־טן און לײדט, פא־ װעלבע עד א־ז געגאנגען אויף ױ שייטעדהויסנם על ״ק־דוש השם״. און א־יך א קװאל סון נא־װן גלױבן און בטתון טרמנן אין דך ױ לעגענדעם ,װעגן בעש״ט, װעלבע עם האט א־ויםנעגעבן דעד אומערמ־דלעבעד ש. באםטאמםר,־. פאד אונזעד ױגנט, װעלבע לעבט בבלל אין ג־עשטן ט״ל אן א־דעאלן, ז״גען אזעלבע ביבעד אױשגע׳ צ״בנטעד ל־־ען-מאטעדיאל. די עולם-הזהדיק״ט, די מגושמריק״ט םוץ װעדן אפגעשװאכט ת,־ך ױ פ־ימיט־װע אבעד םול מ־ט ל־בע צו מענטשן און צװ דעד אדומיקעד װעלט םעש״ות. א־־ן זאך פאדקלענעדט שטאדק דעם װערט םון ױ לעגענדעם. ד־ שפ־אך א־ז א צו מאדעדניזידטע, אן דעם תױת, װאם ױ שפ־אך פ־ן א פ>רוקם־מעשד,לע פאדמאגט אין ז־ך. אזוי ״גלאט־ק״ און בוב- מעם־ק האט מען א־ן פאדאל־ע, װאלין און גאל־צ־ע זײ נ־ט דעד׳ צ״לט. ד־ לעגענדעם ז״נען דעױבעד ניט סאלקםטימלעך. גוט האט אבדהם בולקין או־םנעם־דט זיץ אויםגאבע, געבנױק אין זײן ..גע״<,־אפ־ע פ־ן א״דאפע״ דאם ,װאם אזא בוך דא־ף געבן. עד האט אויםנענוצט ױ :״םטע קװעלן א־ן ױ בעםטע קװעלן. װעגן יעדעד לאנד זײנען דא אלע ידיעות. א־בעדהויפט איז װיבטיק און צװעקםעסיק דער פאדגלײבלעבעד מעטאד, װאם בולק־ן האט אנגע׳ װענדט. א גרדיםע (אסשד א צו גדויםע• צאל ד־אג־אמען און טא׳ בעלן ,װײזן אן דעם ױבט־קן אדט, װעלבן יעדע מױנה םאדנעמט צװישץ אגדערע. און נא־ דאמאלםט האבן ױ געאגדאפישע יױעזת א װערט. אזא ביבל איז ז״עד נוצלעך ניט נאד םא־ לע־ק־ױגנט אבער או־ך פאד ױ ,װאם װילן זיך אליץ בילדן, אדער םא־געםן פ־ן אמאל־קע יאק אונזעד עולם ד׳תחתון. א שאד װאס בײם אג־ופן ױ ,װ־בטיקםטע שטעט פ־ן יע- דעד מױנה האט זיך דער םלײם־קעד מחבר ניט געקענט באםרײען פון שאבלאן ״א םארט״, ״א האגדלם־שטאט״, ״א פאבדיק-שטאט־ און אז. װ. םיש־קגט אדיץ א טדוקנק״ט און לאזמ ניט איבעד קײן ב־לד. א נ״ם, װאס באלעבט אנגענעם דעם ב־בל א־ז דאם, װאם ב״ ־עדעד מױנה א־ז אנגעצ־יבגט דעד מלובה״פאן א־ן ױ תלםיױם אלײן דא־סן עם באפאדבן <ױ םא־בן ז״נען אנגעװיזן). ה. אבראמאװיטש