Literarishe bleter · 1926-02-26 · 95 (26.2.1926) · p. Seite 140

95 .זא ליטערארישע בלעטער 140 אן דעם נמאס צעדאק די מאסמזעד אײנױאוינער, װעל׳כע װיסן נים, װי רוינערט מען זײ אויס *ץ דע־ װײסמויערדי׳ע־ ד״יפט׳ יטטאטי' דעם מאסןוער רעפערנוואר םון א. גאלדסאדענס טדופע האנן מיר די מעגלעכרףט אויפצושטעלן מיט דער נדעסטער סינקטלעכ׳ קייט. א גהויסן דאנק דערסאר ױ ״װיעהאמאסםי מאסקאװסקאי גא- ,־אדסקאי סאליציאי!״ ױ האנן עס אונז סא־היט ױ גענײסטע אסישן װעגן א. גאלדפאדעגס םארשטעלונגען, מיט ר נעמען סון ױ אנטײל׳ נעכער און סיט אנדערע דעשאלן. גאלדםאדענס טתםע דאט גע׳ שפילט אין מאסקרע אין משך םון אנדערטהאלנן הדשים םון 3(15> אװגוסט ביז 16(28> סענטיאנר 1883 און געגענן םאר דער צייט 14 םארשטעלונגען (9 אין םעט־אזער םארק און 5-אין סאלאדאװניקזןדס מעאטער>. דער רעםערטואר איז באשםאנען םון ױ םיעסן ״שםענד׳ ױק״ עעגאגגק 4 מאל>, ..דער םאנאטיק״(4 מאל>, ״די שטומע בלזד, ״ני׳נע ני׳מע ני-קוקעױקו, אדער דעד קאמף םון ציװיליזאציע מיט פאנאטיזס״ (3 טאל>, ״ױ בישוםמאכעױן״, ״אינטױגע, אדער דװאסיע ױ פליאטקע׳םאגעױך, ״ױ שװענעלעך״ (א װאדעזיל, װאס סלעגט גיק אלס צוגאנ, אטײסטן מיט ״שמענדדיק״, געגאנגען 4 מאל> אין אײן מאזל אױ געװק באװױן ״אין שלוס א קאמישער אנטרע (ארויסטריט> סין צען זזסידים״, אין װעלכן עס האט אנטייל׳כע״ נומען א. גאלדםאדען אלײן אויך. עס ױנען נעװען צװײ בעגעם־סן•. ס־ן ל. צוקערמאן (״ױ נישוםמאכעױן״> און סון מ. םינקעל <דער ״פאנאטיי״>. װעגן גאלדםאדענס ױן אין מאסקװע געסינק מיר בײ ב. גא- ױנען א־ן ױן ,געש׳יסטע סון ײױשן טעאטער״ (באנד 1, אויס׳ נאבע 1918, ז. 225> ױ דאויקע שותת: ״דא (אין מאסקװע> אױ ױ גאגגבארסטע סתורה געװאדן ״שטענדױק״ און דאס פונליקוס איז נעװען א געמישטע. מע דעבנט, אז א העלםט נאזובער ױנען גע׳ װען קריסטן, און אזוי גיך, װי ױ ערשטע םאדשטעלונגען ױנען געגעבן געװארן, האט מען אנגעהוינן צו נאגױסן ײדן אין ױ םאסקװער גאסן מיטן גאמק ״שםענדדיק״... ״דאס אױ ױעד ניט נעםעלן געװארן ױ מאסקװער ײדן און זײ ד,אבן אנגעהויבן צו מורמלען קעגן גאלדסאדענק. ױ ײױשע אינטעליגענץ ד,אט אים אויםגעװארםן, אז מיט ױנע שטיק בדענגט ער א ודםה אויסן ײדישן נאמען, און מע איז איס אזוי דעתאגגען ױ יארן, אז נאכד־עם װי ױן טרוםע האט דארטן געשםילט דױי חדשים *> , דאט ער דעדקלערט צוקערמאנק, אז ער איז שזואך אין אויסגעמאטערט און ער װיל אםרוען, און דערבײ האט ער איס געםאכט א סארשלאג, אז עד זאל נעמען ױ טתםע און אװעק- לאזן דך אין דעד ליטע און אלײן איז גאלדםאדען אװעקגעסאק נק קיעװ״• אזוי שילדערט דעם סוף סון גאלדםאדעגס םאםקדעד ג#סטראלן דער געשיכטע שױיבער םונס ײױשן טעאטער. נעקיד** *ון ״תםתם״. און מיט א נימער שםעטעד (1880, נוט. 33, ז״ז. 867-866> געפיגען מ־ר אין דעס זעלנן ״נודילניק״ שוין א גאנץ ארטיקעלע געחתסעט ״ניקס״, אונטערן גאמען ״אין ױיםשן לןלוב, אויף ױ ײדישע ספעקטאקלען״. ״... אין ױ טעג םון ײדישע סםעקטאקלען - דערציילט ער אינם ארט־קל - הערט אויף דער זומער׳שעאטעד םון אונזער ױיטשן קלונ צ■ שמעקן מיט מאסקדע... ס־ן אלע ױגע װינקלק טו־אגט זיך דער פױםנױקעד זשיק׳לשון און דער שארםעד ױת פון קגאבל, — אזוי דאכט ז־ך ױר, אז עפעס א בײזע מכשםד, ד־אט גענומק און אר־נעדגע־טדאגן רך קײן מיגסק אדער נארױטשעװז אין פאטאס הײנט אן דער עולס, ג־ט באנ־גענעגױק זיך מיט אפלאד־סמעגטן, צו טאפק מיט ױ סיס, - אײנ־קע שלאגן זיך אפ־לו מ־ט ױ העגט איבער ױ קני, - און דאס א־גגאנק. דעד׳ פאר אנער אז עס פאלט דער ״לעצטער סאדהאגג און דער ״םרעמ- דערי עולם פארלאזט דעם טעאטער-זאל, - אט הא גיבן זיך שדין ױ פולע פױיהײט ױ משד,ס, יתגס און אן^־קעס: א יאמער שט״ט אין זאל םון ױ ארויסתפן און װילדע געשרײען ״נראװא״ ׳... דאס ראס דעד דאז־קעד עדפאלג אין םאסקװע איז געװק א םמשוהױק׳קאגקדעשעד, א־ז צ־ זען ס־ן דעס, װאס גאלדםאדען ד.אש אנגעהײנן צו זובן א װ־נט־עײ׳לאקאל פאר דער טדופע. און אט װאס מ־ר לײעגען אין דעס נום. 213 ם־ן ,.דוסק־ע װעדאםאסטי״ פאד דעם זעלנן ס88זטן יאר, א־ן אפטײל ״םאסק״ער נאכױכשן״: ״צװישן דעם מאסקװער עולם גײט ױעד א םשוגהדיקעד ק־לאגזג: מע פא־ז־כעדט, אז ױ רעדל׳פירעד םון ״ארטיסטישץ ק־ײזל״ װילן נלומ־שט אײנלאדן א־ן ױער טעאטעד אויף עטלעכע ספעקטאקלען ד־ ײױשע טד־פע־ פון הי גאפטאדען <:>. ױ ײדישע טתפע איז א נשקשהױקע און ד־אט א־ד ״דע־זאן די עטר״ (זין אויף עקס־סטעגץס א־יף א זומער׳סצעגע, א־ן אזא םץ טעאטער, װי דער לײדיקער טעאטעד פוגם ױ־ט־ק קלונ, אנעד א־נס ״קרײזלי', דאו סיא־ז פאדאן אן אײגעגע טתפע, א־ז עס א זאך, ,דאם א־ז א־ נ־ט׳געװאונטשן, א־ נ־ט׳באקװעס״ דעד ״םשדנהױקער קלאגג״ איז פאדנלינן א קלאנג, אץ אינם טעאטער פון .א־ט־סט־שן קױיזל״ האש גאלדפאדענס טרופע נ־ט געשפ־לט, אנעד א װ־נטעד׳לאקאל האש זי פונדעסטװעגן געפו- ג־ק און אגגעהו־נ; שפ־לן א־ן צענשער פ־ן שטאט, אין םאלאדאװ׳ נ־קאדס טעאטעד או־ף פעט־אװקע, אנטקעגן דעם גתיסן טעאשער• צו דער צײט גער־עדש ױ קאדעספאנדענץ סין מאסקװע א־ן דער פעטערנודגעד ט־יאט־אלעד צײט־גג ״סוסליאד״ (1880, נומ■ 71>, װאו עס װעחט דערצײלט: ״א־ן סאלאדאװניקאדס טעאטער שפילם דע,תוײל, מישטיינס געוא־.ט, גאלדפאדעגס זשדאװםקע טתפע, װעלכע שטעלט ײדישע אפערעטן און קאםעױעס. קײן עדםאלג האט בײ אונז א־ן מאםקדע ױ דאדקע יש״אלשע טתפע ניש; ױ סםעק׳ מאכלען נאװכן גאו־ ײדעלעך, ק״ן תסן אבעד איז ניש צו םאר׳ נאדן אה־ן אפ־לו מ־ט ק־ץ צוקער׳לעקעך. ױ זש־דעם זײנק שוין —׳■׳♦©-*♦יס־ס•—— א. גאלדפאדען אין מינםק ל. דושמאן / מינםק אין מ־נסק האט גאלדםאדענס טעאטער געהאט ג,תיס ערפאלג, אין די צײט, װאם ױ טרופע האש הא געשפילט איז געװען א װס׳ ט־ב םאר אל־ע שיסטן םון דעד *דישער באסעלקעתנג. - כ ־ *) דן נ• נןרץ ו נזעווס װי מיר ה*בן שדין געזעען, הזײ <. נןלדסודענס סרועע נעשעילס *ץ סןסקװע *נדערהולנן חדערם. ועס >נ סעססעםנער (6 ןקמןבער) סרעסן םיר שוין די סרוװע *ין בערריםשעװ (זז ״רוסקי יעװרעי*, 1880, נוס• 44). אין יאר 1880, נאכױ״ש װי גאלדםאדענס טתםע האט ױך אין טאסקדע צעשפאלטן, װק אײניקע אקטיאוץ, נדאש מיט משה ם־נקל און אנאטע שתארץ ױנען אװעקגעפא־ן קײן אדעס, האש דער גתנםטײל םון א. גאלדפאדענס טתפע אונטעד דעד אנסירונג פון לײעזד צדקערטאן געפלאגט צו פאדן אין ם־נסק. אנגעהױנן שפילן אין מינסק האט ױ טתפע אן ע־ך דעם 25-20 כעפטעמנער 1880 (אלטן סטיל>.