Literarishe bleter · 1926-02-26 · 95 (26.2.1926) · p. Seite 139

139 ליטערארישע בלעטער 95 .זא איר ב״םנד, םאק םדאשטן םעננדטן ז״ער אנשױלעך, ארישגעלאנט די מ׳טונהדיקע פאראורנד־לן, דער ווייידער פאנאט־זנ פון אן אנ- םנע,־אנט סינפטעק םענטיטן), וועלנע־ :עט נאר די ײטועה אין םא־■ היטן ד־ םנדבים םון אלטערםום, װעלנער אנעדקענט ניט נ־ט נךן װיםנשאםט, ניט קק םענטשלענע אנטװיקלונג, װעלנער האםט אלדאס נ־ע, םרישע... געשםילט האט מען די םיעטע זײער אהרותו־ק. נאזונדערם האט זיך איינגענעבן דאם ג-טע בילד ם־נם גטן אקט - ״די טױטע;ידות״ <דאם נילד הײםם אין דעד םיעםע ״די דהים״. א. ג.ז, װאו עם װערט זייער נ״ז אויםגעלאנט דער םאנאט־קער פגחםל. װ־ א־־ף די נעםטע אקטיארן םון דער טרוםע, װעלן מיר אג־ױיזן אויף ד־ ה״ה שראגא <םאקם>, צוקערםאן <קונ־-לעםל>, װעלנער האט ם־ט גדו־ם קאםיזם דורנגעםירט זײן ג־ט־ג־ינגע ראלע, ם־נקעל <םגחםל> און ױ םרויק װײנ־טטײן <היד,קעם טיטער> און ם־נקעל <ח־הקע>. קק םך מעלאריעם א־ז אין דער אםע־עטע ניטא, דערםאר אנער ױנען זײ אלע א־יגינעל; א־יניקע םון ז־ נעד<רן ם־טוט צ־ ױ םאלקםט־םלענע ײוןןצוע ניגונים. מ־ט חנםות איז אין דער אםע־עטע ״־טװאך״... נײם עולם <אנער> תםן ױ דאזיקע חנט־ת אױ־ם דעם םאםע נאגײםטערטן נעלענטער״... די מהםע װאם א־ז געקוםען קײן םאםקודע נאך א־ן דעפ דמעד־ םעלאן, האט זיך אי־נגעאדדנט לנתדדלה אין םעט־אװע־ םא־ק, אין דעם זוםעד־טעאטער ם־נם מאםקװער דײט־טי־טן קלונ. א־ן אםשד מאקע דערםאר, װאם דער טעאטער האט געהערט דעם דײט־נד־גק קלוב, געםינען םיר אזו־נע גינםטיקע נאט־־ק װעגן גאלדםארענם םםעקטאקלען אין דעד ױ־ט־טער צ־־טונג, דאם א־ז דאן ארוים א־ן םאםקװע. די צייטונג דערצײלט <ס138, נומ. 01> אונז, אז גאלדםאדענם דענױט א־ן פאםקװע ד.אט צ־געצויגן אצאל־,־ײנן עולם, ״צװי־גץ װעלנן יש,־אלם צװעלף שבט־ם ן־ינען געװען שטארק פא־ט־אטן. םון אנ- םאנג האנן ױ געבילדעט או־ך ױ א״ן־א״נציקע טא;<עננױקע א־ן אפלאדירנױקע םארטײ א־נם טעאטער, װ״ל םאר דעם אינע־יקן ט״ל םונם פונליקום א־ז דעד ײדי־טער זשארגאן געװען לנתחילה א־נ־ גאנצן אוםםאדשטענדלעך. װאם װײטער ד-אט זיך דאך דאם אויעװ צוגעװ״נט צו ,־דאם עם האט נ־ט־װ״ניק מיטגעװח־קט דאם או־ם־ געצ״ננטע שפילן פון ױ אקטיארן״... װ״טער לו־נט ז״ער ױ צײ־ טונג א. גאלדפארענם ״שמענרױק״, מיט װעלנע ױ טױםע האט אנגעד״״בן א־רע גאםטױאלן אין מאםקװע, און זאגט, אז דאם איז ״אן אטתױק נאראקטער-און דטן-נילד ם־נם ײדישץ לענן. דאם ײדנטום װערט דא־ט נ־ט או־םגעלאנט, נאר װי מעגלעך טױי קאם־רט״. םארצ״נענענױק א־יניקע נאױנדערע מאםענטן א־נם שםילן, געםינט ױ צ״טונג ״אז עם שאםט ז־ך אן או־םגעצ״ננטע־ אנם־אםנל״. און ז־ ענױקט דע,־מיט, װאם זי ,־עקאםענױרט ״אלע ם־ײנד םון א םי״ילענן אלנט״ צ־ באזונן ױ וםפעקטאקלען. םיטן אנק־םק םון דעד ײדישער טרוםע איז דער םעטדאװער םארל, םארםל־יצט געו״אדן מיט מאםקװער ײדן... אזוינם ד.אט נאך ניט געזען נײ זיך ױ .,װייסטויערדיקע ה־־םטשטאט״, א־ן דער גע־ שװארענער שװרות׳גראמער ם־ן דעם דעמאלםט נאקאנטן הומאריםט־שן זשורנאל ״טױלניק״ <אין װעלנן עם ד.אנן זיך אגנ צו יענער צ״מ - געדרוקט ױ ע־שטע ױגנט-דערצײלונגען םון אנטאן טשענאוס םא־- צ־יננט עם אין א ל־ד ״אין םעטוא־וער םארק״ (״נוױלניק״, 1880, נומ. 32> או־ף ױץ שט״געזי: ))סחמסז־ סמבספ ז3שחא סז4 אאסיסק׳אױואסחװםץחז אא 0 .מסאד^ץם מסחסחז־סקח צח 0 <״איך בין אויםגעםאטעדט אויך סון ױ זש־דעם, װעלנע שװ־ב- לען און ג־־נלען אוםעטום, מ־ט זײערע םא־אנטע רײד, ם־ט זײעד אםשטויםנױקן הו-הא״...> * בײם ײױשן עדלכצ אוןיאין אװגוסט 1880 זעק מיר תװין א. גאלד־ םאדענם טתםע אין דער אלמעד תםישער הויםמשטאט - אץ דאםקװע. דא, אין םאםקװע, האט ױ טתםע את־שערוםן אן אלגעםײנעם א־נטעדעם. ױ עקזאטישק״ט, ר א־םרערװארטק״ט פון א ײױשן טעאטער האט צוגעצויגן צו זיך ױ אויםמערקזאמקײט םון םא,־- שײדענע גתםן םון דער מאםקװעד באםעלקעתנג. דאם איז צו וען פון ױ ם־לצאליקע אדטיקלען און נאטיען א־ן דעד דאםאלםטד־קער מאםקװער םרעםע־, װעלנע גינן אונז אגב ױ םעגלענקײט א־יםצו- ש־טעלן א גאנץ בולט בילד םון א. גאלדםאדענם דץ אין פ>?םקדע. י ״ױ מאםקװער ײדן זײנק אין התםעלות, האט געשױנן ,תםקי .קוױער״ (1880, נומ. 214>: ױ װײזםםויערדיקע דעיםט־ש־טאט ד.אט נאזונט גאלדםא־ענם ײױשע אםע,־עט;-טתםע... דעם ג־עםטן ערםאלג אין דער םתפע... האט דעד קאם־קער ־צועקרםאן. ױ אפע־עטן גײען בנלל מיט א גת־םן אנםאםנל, און, אדאנק ױ ארײנגעשטעלטע א־ן זײ װאו־יאציעם אויף ײױשע םאלקם-מאט־װן, שטעלן זײ םאר א געװיםן א־נטערעם אםילו אויך םא־ ױ, װעלנע זײנק ניט נא־ האװנט אין ױ םותת ם־נם זשידאװיש־דײטשן זשארגאן״. שוין ױ דאזיקע ערשטע נאטיץ װעגן א. גאלדםאדענם טתםע, װאו תרך שפאט און םאראנטונג צום ״זש־דאװיש-דײטשישן זש־א־גאן״ קלינגט ױ אנעדקענונג םון אן ״אנםאמנל״, ם־ן אן ארנאניז־רטן טעאטראלן קיבוץ, גיט אונז םיל צו זאנן װעגן דער מדרגה םון א גאלדםאדענם מעאטראלער ק־נםט. און א־נגיכן געםינען מ־ר אין דער אנגעזעענםטער םאםקװער ״ל־נע־ראלער״ צײטונג .תםקיע װיעדאםאםטי״ (1880, נום. 205>, אין דעם א־דנמלענן םעליעטאן ״מאםקװער בלעטלי, געחתםעט ״ץ״, א גענויעם באריכט װעגן דער םא־ששעלוננ םון א. גאלדםאדענם פ־עםע ״דער םאנאט־ק״ <מער באװאוסט א־נטערן נאםען ״ױ בײדע קונע-לעםל״>. ״... איר װעמ אםשר םײנק, שױינט דער םחנ־ פונם םע־ לעטאן: אז דאם איז אן אםע־עטע םונם ײדישן לענן, א־ן ניט פער? אין דעם באשטײט דאך אנער ױ זאך, אז נײן: דאס א־ז ״א׳לא לעטד״ <נונשטענלעך> א ײױש װערק, אנגעשױנן א־יף יענעם זעלנן לשון, װעלנער קלינגט העכער םאד אנדערע אין שקלאװ, זש־־טאםיר, בא־ױטשעװ א. אז. װ., און געשםילט תרך ױ ױינ־ נלוטיהע יתשלימעד אדל-לײט. װי אן אומגעהערטע־ ק־ריאז, האט ״דער םאנאטיק״ צוזאםענגעקלינן ױער א גרויםן עולם, צװישן װעלנן עם האנן געװים געװעלטיקט אץ צאל ױ אײנװאו־נער םון ״זא־־א- ױע״י> ם־ט ױערע םשםחות. ױ םיעסע תאט ו־ך אנגעה־ינן םיט אם״ע־לענן בײ־מ־ש-געזאנג <ױ םי־עםע ה״נט זיך אן ם־ט א״מלװה־ פל־ה״. א. ג.>, אויםגעםידט זײער ניט שלענט, א־ן קאן ױן אםילו א־־ג־נעלן. דעדנאך... דערנאך ױנען מיר מיטאםאל ארײנגעםאלן ד־־שץ נל־עדלײ: גװאלד, וױי־מ־ר א. או. װ. מיר דערן זיך א־ן, אץ נאטש א װארט זאלן מיר םאדש־נדץ. מיר האנן ויך געװענדט צ ױ שננ־ם, אןו םון אלע ױטן, אינעדשלאננױק אײנער דעם אנױע־ן, ד־אם סען אונז אנגעהוינן םױינדליעך םארטײטשן״. און דא גיט אינעד דער מחנר גאנץ געגוי דעם אינהאלט ס־ן דעד םיעםע. ער סארצײננט ״ױער סר״לענע, ק־נציק־גענו־טע ״קװי־ם־א-קװא״ (קאמישע םיםםארש־טײעניש־ף און ר־ערצ״לט, אז ױ האנדלונג .תםט ארוים א האמעױשן געלענטער בײם נ־ט םרע- רענצ־עזן עולם״. צום םוף גימ דער סעליעטאנ־םט םון ,תםקיע װיעדאמאםט־״ א־א אםש־אצונג דער םארשטעלדנג: . אלם א םארשטעלונג םאוץ ־אלק, איז ױ דאזיקע אסערעטע ניט אן םעלות: עם װעדן א־ן •> די פערה״ם םון ךער מןםקװער ײךיםער נםםעלקערונג ה*ם ז-ך?*נעענםרירס *ין ״ז*רי*דיע־.