Literarishe bleter · 1926-02-26 · 95 (26.2.1926) · p. Seite 138

95 .זא ליטערארישע כלעמער 138 אויף די אםיבזן און װאלםן ניש אױםגענוםען געװארן װי מושטעק טץ ײדישער קונםם הדך דעס פעטעדטתער עולס, װאס איז ר׳דזש צו אלץ א־ינינעלעש. יעדנפאלם איז פאד די אפערעשעם *ן ה״ נאלד- פאדען פעטערטרנ אין קײן םאל קײן ארש ניש״... א. נאלדמאדען, װעלנער האט נעהאט געניג אוישצושסײן *ן אלעדלײ שטעתננק, האש אײםנעהערט ױ אלע םעטית ופענות םון דעם ״ראזפװעש״ נעל- ױעץ און ער םאדענטםערש .דך םאײ אים אין ז״ין געשםרעך: ״איר טיינמ, מםתםא, אז איך אלײן *נין א נעהוינענע פײנונג װענן מײנע פיעםעם. נ״ן, איך אנערקעץ, אז איר ױינש געדענש, און דערינעד נאך טײנע ערשטע ם־וװן וױ ״שמענדריק״, ״נרײנדעלע קאזאק־, האנ איך סארפאםט צװײ עדנםטע שטײגער-סיעסעס. נא־ װאם װעט איד אנעד זאנן, װק דער עדלם װיל זײ ניט קענקז ,.םיר קומען אין טעאטעד ניט צו װײנען און מוסר הערן, נא־ כיי צו לאנן און העק זיננק״, - אש װאם דער עולם חעט א-ן מיר מוזן קענן אונזער וױלן נענן אפעדעטעם. און װק דער קלם לאכש און אפלא- דירט עפעם א שלאנן װיץ, איז מיר אלײן םאדדדזמיק, אױ מיד אליץ א נזױן, און דאך מוז מק אינערלאזן די מער-ערנסטע, די נאמתע שטײנער און װצלענע פיעםעם״. א־ן א. גאלדםאתן ניט צו, אז דק עד װאלש אפילו געװאלט שטעלן נעסערע פיעםעם, דאלט שװער געװען צו נאקוםען פאםנדיקע אקש־אדן. און דעד ״לינ- הארציקער״ מיטארנעשער גיש צו נאך דעם שמועס מיט א. נאלד״ פאדענען: ״און נאמת, ם־קאן ניש ניש מםנים דין, אז די לאנע םון ײדישן טעאשער אין וין םון ארטיםטן-נאשטאנד אױ וײעד א םהױעדקע. א נננודיקער ײד װעש ק״ן ײױשער אקשיאד ניש װעק, א געניל- דעמער אויך ניש, קיםש אוים צו רעקרוטיק א טױפע םון אױי*ע■ שפויסענע לעדנײנגלעך און הםקך-ױנגק. דאם זעלנע אױ אויך מיש פרו-ען:?יין א״ן םער-װײניקער םאלידע ײױשע םױי װעט ניש װעק ק״ן אקטױםע. די עדשטע ״אקטדיםע״, װי מיניש מיר אינער, איז א,־יץ צו נאלדםאדענען אין טעאטעד אין נוקארעשט, װאו זי האש פראקטתדרט מימ א ״מ־ײלענער״ מלאיה״... און אש ױ חברה ח״ל עס הײםט ױן ױ מאראל״שדעגער, - שרעקש ער זיך. עטלענע גוטע װעדטער נעסינט א צװײשער רעצענזענש םון ״ראזסװעש״ א. * (נוםעד 10, 188-2) װעגן דער אויםם־ױננ םון נאלדפאדענש ״שולמית״. ״ױ נײע אפע־עשע םון ה׳ נאלדםאדק האש נרױש ערםאלנ. דער פאעשישער אינהאלש םון דער אשערעטע, װאש מ־אנש אונז א־ינער אין דער םאמע טיף מץ אונזער הישטא־ישע־ פארנאננענהײש, אויף די םרײע, נרײשע םעלדער םון הײליקן לאנד יהודה, אין דעד נעננט םון יױשליס און נית-לחס, װירקש נא- זונדערם נאצוייערנד אויף דעם צושױער!... םון נאנצן הארצן נא- גױםן מיר אונזער נאגאנטן םאלקס-ױכשער הי נאלדפאדען םא־ זײן נאנוצן זיך מיט יענע נלעשלעך םון אונזער געשינטע, װאש זײער אינהאלט ששעלט םאד א גלענצנדיקער מאשעדיאל םאד מוזי- קאלער קאמפאזיציע״. אין ״שולםית״ ד.אנן גענוםען אנטײל ױ א־- טיםשן: שדוארץ, קארם, :סיקעדמאן, פרל. גאלדםארק, שדאנא. דאס זײנק עטלעכע ק־רצע אויסצונן םון אײניקע מאשעױאלן, װאם דערצײלן ,װעגן ױ םעאטער-אויםםױזננק אין ױ ־א־ן 1881-1880, און װענן דער נאצלוננ םון דער _״געועלשאםט״ צו זײ - דעם, צו ,דאש מען האט סימפאש־עם אין װױ־קלעכן לענן״. זי האמ נאזוכט עשלעכע םארשטעלוננען, ז־ א־ז שטא,־ק אנש־ישש און זי ־אנט: ״א־ן ױ װערק פון הי נא־דפאױען איז נ־ששא קק ש־אפן לעננס-אר,־,, אץ ױן ד״־מא־ קלינגש נ־ש ק״ן אײן נאשע פ־ן יענער נעהוינענער ל־נע צ־ זיץ םאלק, ס־ש ץעלכע־ םידארף ז״ן אױרכ- נעדרוננען דע־ שױינע,־, ,דאס דעקש א־יף די פאלקש-חס־ונות. אלע טיפן און ם־ש־אצ־עש א־ן נאלדםאדענש קאםעױעש זײנק נ־ט ק־ן פראדדקשן פ־ן ײױשן װד־קלעכן לענן. ־א־ א־ן ײױשן לענן דאש ער, למשל, נעמ־נק רעש גלוינן א־ן נ־־נװף, ,װעלכן ער חאש ארו־פ- גענראכט אין ״נ־שזםראכעױן״, ״םענששנפרעשע־״, ״נרינדעלע קא- זאק״י ער ד,אט אושױרט יעדע ײדישע שװאכקײט... נכלל שטעקט דער גאנצער קאם־זש מץ א. נאלדפארען אין קריםענ־שן, א־ן חוזק׳ מאכן״... און זי ענד־קש: ״ער איז נ־ש דערװאקםן צו דעד זאך פון א ײױשן טעאשער, װאו מ ־אדף װ־םן דאש ײױשע לענן א־ן אלע זײנע ערשײנוננען א־ן װישן ױכטיק צװ נאלײכשן די אלע נוטע א־ן שלעכטע זײטן, צונייםששעלן זײ און דער ע־ק־ - םדארף האנן אנטװיקלוננ, װאש, װײזש אז־ש, הי נאלדםאדען פאדמאנש עש איגגאנצן ניט. שיװאלש געװק נעשער, װק ער זאל ניש נארן קק םענטשן און אויסנארן נײ זײ ױ סארהא־עוזעשע נ־אשנס״. און זומער 1861 טרעםן ם־ר שוין נאלדפאדענען אין פעטערנורג. ער האש אפגעזװגנען א זומע־ שעאשע־ אויף דעם ״ק־עששאװער א־נזל״, אזן דעש 23 ױלי האש ער נענענן ױ ע־ששע םארששעלוננ ״שםענ- דריק״. םיא־ז געװען השעה-נאכ, אזן סאיז נעק־מען א קלײנער עילם. דער ,,ױשקי יעװרעי״ (1881 צומער 31) נאשױיבש סיט א נ־טול און חוזק-טאן ר• ערששע פא־ששעלונג, דעם זאל, רעם עולם, ױ נלעטן. פאר דעם אנהײנ נײש אן אזװערש—ע־. סעפנש זיך ־ער פא־האש (ס־ש א נרו־ש פאדשפע־שיקוננ) א־ן ם נאװײזש זיך ״א כאר םון ״אוק־א־נער״ ש־קשע־ס א־ן שקצ־ס, װאס זיננען אויף זשארנאן ״דאס מױנקק א־ז מ־ץ לענ;״. ״נכלל נערעדט, - זאנט ער - א־נערראשש אונז ששארק אין דער פיעסע דאם פעלן יעדן חוש פאר קולטור, װאסער סיאיז נעפ־ל פ־ן םאש״. ער פאלט אן או־ף גאלרםאדענק, ,װאס^ ער מאכש נ־ש קק א־נשע־ש־יר צװישן טעאשער און נאלאגאן. ״ױ קאמ־שע אפערעטע נײט אלע װײלע ארינער אין א חוזק-פארס, דער קאמ־שער אקט־אר ,װעדש יעדע ,װײלע א קלאון״... און נאך א שארםעד קריטיק םרענש ע,־: צ־ דען א־ז ױ אױפנאנע םון אונזער פאלקס-שעאשער ױ,־ך נ־לינע פארשן און נא׳ לאנאן-שש־ק אױ־ס־ופן געלעכשער נײם פשוטן עולם, װאס האט ליב ױ ,־אשיקע זעענישץ... אכער דאך נעפינט ער, אז ױ א־יפפ־ױננ םון רער ם־עשע א־ז א גאנץ נ־שקשהױקע, ױ ראלן זײנען גוש או־*ע- לעדנט און או־*עם־רש... נאך ױ פאד חדש־ם שפלן אין זומער׳שעאטער, האש א. גאלד׳ פארען נאשלאסן צו ױנגק א טעאטעד-נענײדע א־ן פעטעדנודנ או־ף ,װינטעד. דעד מיטארנעשער םון ״,־אזסװעש״ (זע נוםער 32, 1881) א־ז נענעך שטארק נאזמ־ו־קט: ״ס־ר װאלשן נארניט געד,אט קענן דעש. װען ױנע אפע־עטקעס, װעלכע האנן א־ן זיך א־ן תזך נאדנ־שש נ־ט לױםן םיוזשעם, נ־ט לו־ט דער א־־פם־ױנג גאינ־ט םון ײד־שן לעננס-שט״נער, װאלטן ניט ,־עקלאש־רש זיך וױ ײרשע א. גאלדפאדען אין מאסקװע(אין יאר 0888 א. גורשטיין און פון דארט לאזט עו־ דך אינער ױ ײדישע ששעש און ׳אלשעשלעך• דער דאזיקער אנפאנגם-פעד־אד םונם ײדישן טעאשער ירז באצײכנפ מםש מיט א העױןשעד װאוקם-קראםט: עם װאקםן ױ כוחוח םונ^ טע־אשער, עס ,װאקסש זק ,־עזאנאנס, ױן אומגעהײערער עדטןזל'״ אין יאר סל18, הארנמט-צײט, א־ז א־ן רוםענ־ע אנטשטאנק א. נאלדםאדענם טעאטער, דער ע־שטע־ אױאניזי־שע־ ײױשער טע- אטער. אנער שו־ן גא־ א־ננינן, אין יאר 9־18, םעקלט דך דער מעאשעד א־ינעד גןץ ױסלאנד. עי נאזעצש זיך ס־יעד אין ארעס,