Literarishe bleter · 1926-02-26 · 95 (26.2.1926) · p. Seite 137

137 ליםערארישע בלעטער 95 .?א מאטעריאלן צו גאלדפאדען־פארשונג נחמן מייזיל אבדהם דג,־שוני לבני קהח״ <זע דעש א־ט־קל £־ן נח פר־ל־צק•, ״נ־בעד-דעלט״ 1923 ז״ז 106-187). כ־דדע, דינק די עדעוטע םאדהזשעלדנגק םזן א. גאידסאדענם פרופע, נאך זיץ ל,־מק א־ן דוםלאנד, געװען םות ־אד 1879 א־ן אדעם. אין ױ :אדעטעד אדב־דן דאלט מק געקאנט אויפזובן או־ם־■ ם־רלעבע מאטעױאלן װעגן ז־ינע אלע פאר־נזטעלוננען. דא, א־ן דאד״זע־, א־ז א־נו געלוננק נאר צו געם־נען א?ןג־עםפאנדענ־ן א־ן ײדי־נו- רוטי־ןזן ״דאזםוועט״ (1880, נומ. 5) םון אדעם פ־ן אײנעט מ. ג-ן כיט א קע־טל ״ײױ־טער טעאטעד״. דע־ בױװ א־ז דאט־דט ס־ן ס יאנואר און צד־׳טן אנדעדן דזדײבט ע,־: ״א־־ך א־ז ש־ין באדאוטט, אז א־ן מאױנםק־-טעאטעד האט גענעבן בײ אונז פאד־טטעלונגען <3 מאל אין רא־) א ײױשע ט־ופע אונטעד דעד אנם־דונג םון א. גאלו־םאדק. ױ שאױטטעל־ננען האבן צונעצויגן א ג־ויטן ע־לם י־דן א־ן א ב־םל א־־ך נ־ט-ײדן. אט דעד םאקט באד״זט בא־טײמ־■ פערלעך, אז נ־ט געק־קט אויף דעד נאנצעד יטלעבטע־ באצ־ונג דעלבע פיל האבן צו דער ײדי־ט־עד טדופע, באפױדידט ד־ מדופע ריבכיקעד ױ ז־טאדגאנײטע םיעסעס דעם געשטאק םון דעם גדע־םטן ט״ל יד־שן עולם. אז ױ מאטן םון דעד ״ױיטעד באםעלקעדונג א־ן אדעם האלטן דאם באזובן פ־ן טעאטעד אלם אײנעב םון ױ גדעםמע םאדגעניגנם, באד״זט דעד םאקט אלײ;, אז ױ ארעמע-ל״ט זאמלק א גאנצע דאך :,־א־טנש צו קויםן א ב־לעט... א־יםן עד־טט־ן קוק קאן זיך אויםדײזן מאדנע דעד װילן צו ,־י־ק דעגן ױ א־־פנאבן און צילן סון א טעאטעד, װעלבעד א־ז נאך א״גנטלעך נ־בא, וױיל ױ אײנצ־קע םיעםעם, װאם װעק דא א־יפנעפ־דט ז״נען נאלדפאדענם פיעםעם, און א צענדליק םיעםעם איז נאך קק דעםעדט־אד נ־ט״. און אט דעד ם. ג-ן דע,־צײלט, או נאלדפאדען האט יטוין אננעשיױבן אדן א־־םגעם־דט בײ א 10 ם־עםעם. א־ן אלם א־לוםט- ראצ־ע באהאנדלט;־ד א־־םם־דלעך ד־ פיעםע ״נ־-בע, נ־-מע, ני קוקוױקו, אדעד דעך קאקז צװ־יטן ב־לדוננ אין פאנאטיזם״. םון ױ אלע או־םגע־םירמע פיעםעם א־ז, לו־ט דעם מ״נונג םון דעם דעצענזענט, די פיעםע ױ םאםיקםטע, װײל זי עדם־לט ױ או־םנאבן םון א דדאכאטודג, װאם יטױיבט פאדן יידײטן םעאטעד. ״ױ ם־עםע - זאנם עד - איז א נאנ׳ן געלונגענע םאטאנ־אם־ע, א־ן עדטערװײז בא- געננט מק אין א־ר קינםטלעױ־טע יטטעלן... םא־אן םצע־נעם, א־ן װעלבע ױ טיפן, דעד ל־עבנם-שט״גער, ױ מנהנים וײנען אזוי באדאק- טעדיםט־יט אױםגעבדאבמ, אזוי לעבעד־ק, אז ד־ םאדנעםט, אז עם זײ װערן גע״טםילט אויף טעאטעד-ברעטער. אבע־ אזא מין םיעםע איז בײ גאלדםאדענען א־ן רעםעחםואד נאר א״נע. ױ איבעױקע ז״נען אנגיע־טױבן, נאד בױ ארויםצודוסן נעלעכטע־ ב״ם עולם״. אזן עד גיט צי: ״מ׳דארף זק מ־ט װאם סאר א ענטוזיאזם מען אפלאד־דמ בײ אונז ױנהן, װעלבער ז־נגט אין ד״פ־םה ױן ליד: ״שש״-או־ף, װאך-אויף מײן םאלק:", כױ צו האבן א םאױטט־עלונג, װי א־- דעען םארקערפעק זיך אין לעבעױקע גע־טטאלטן און װירקן אויף אונזערע עמפפ־נדלעבע ברױ־ער״. גא־ אינגיבן האט א. גאלדםאדנם םרוםע נענעבן א״נ־קע םאדטט־ע- לונגק אין בערשאן, און אט יאקימט עד א יטטא־קן אפשניט א־ן דעם זעלבן ״ראזםװעמ״ םון אײנעד א בעדםאנעױן אננא בלומענ- םעלד <נוםעד 21, דער בדױו פון 8 מאי). מ׳ד״אט דאדט או־םגעם־רט ״נ־-בע נ־-מע ני קוקוריקו״, ״טודדום דוי״ (טודר־ם בלאז) א. א. און ױ ײדענע שױיבט: ״םיהאט צונעצויגן א גדו־םן ע־לם, דעד עיקו־ א םראםמן, װאם האט אװעקגעגעבן ױ םאדהארע־־עטע םרוטת פאר דעם פארגעניגן צו מאבן א ביםל חהק פון זיך אלײן און םון מיר םייעק א־צט אומעטוס, - א־ן אמע־יקע, רוםלאנד א־ן א־ן פ״לן - תם סג יאריקן ױבילײ ז־נט ם׳איז געגױנדעט געװא־ן דאם נ״ע ״ױ׳טע מעאטער רו,״ך א.. גאלדםאדען. און עז־-הױם ד״אבן מיר נאך נימ באװיזן צונויפצוזאמלען ױ אלע מאטעױאלן צו דעד גע- ינױבטע סון דעם מעאטער״ לוימ װעלכע טיד זןר1; קאנק האבן א קלאר און בולט בילד םון זק אויםקומק און םון ז״ן לעבן ױ ע־רשמע עטלעכע יא־. ב. גאדין אין ױן,,נעשיכטע םון ״ױשן טעאטעד״ האמ םארעםנטלעבט םיל פאקט;, אבעד װ״ט-,ל״ט נ־ט אלע, א־ן עם נעטט זיך םון דעם, װאם ר אלע מאטעױאלן געם־נק ז־ך דעד עיקו־ א־ן רומענ־ע, רוםלאנד און ם־ילן, װאו גאלדםאדען האם ױ ע־שטע יא־־ן געבויט דעם ײדישץ טעאטער-בנין. לאמ־ד האם;, אז דער סצ יעריקער ױבל װעט א שט־ים טאן ם״־ן א־ט ױ גאלד- פאדעק־פארשונג. ערנםטע פרוװן צ־ דעהק צו ױ ערשטע ר״װאלן ז״נען געטאבמ לעצטנם אין מאםקװעד ״עמעםי' דורך א. גורשט״ן. און ױנע ארמיקלען, לײדער מיט קיצוױם״ ברענגען מיד א־ן ד״״נ- כ־קן ג־מעד. גאלדםאדענם םיםטעמאטישע טעאטער-ארבעט ד,אט געדויערט בײ ך יאר (םון ױ עו־שטע 1876 ביז 1883>, און םון אט די 7 יאד ױנק די ערשמע 4-3 יא־ גיעװען הכנות״ עקםפער־מע־נטן, םרוװן א־ן ױ ז״נק א־יבער א־ן יאם, באשושא;, בוקארעשט. און םך- ד,בל א 3 יא־ האט א. גאלדםאדען געשפילט טעאטעד אין תם- לאנד. םאו־ אט דעו־ ק־רצער צײמ ד״אט עד באװיזן אזוי םיל א־ים- צזםאן, װאפ פ׳װאלטן ק״ן צק טענטשן ניט א״סגעמאן א־ן צע׳ נעד ־א־ן. אלײן אנגעשדיבן א םא־ צענדליק װאדע־װ־לן, ם־עםעם, יג־ט״נע־-פיעסעם״ און ד״־םטא־ישע, קאמישע א־ן טדאנישע. אויםגע- ־וכט מע־נטשן םון שענק, םון בית-מדרש״ םון גאם און זײ אױ- :ע־־״עצוינן או־ף דעד ב־נע, צונויםגעשטעלט טדופעם און געהאמ צז טאן םיט בלערלײ מניעו־ת, ,־עכטלעכע און ם־נאנםיעלע. אל״ן םאד- םאםט ױ םוז־ק״ ,װען ער האט כמעט קײן נאטן נימ געקענט און געהאט אויםצושמיין אוסעטום פון אס־״ע״ או־םנעהאלטענע פ״נט םון ײ־ישן װאו־מ. סאד דעד גאנצער צייט םון ז״נע נװאלד־קע א־־םמוען איז ױ דאמאלפטיקע ײדישע א־נטעליגעג־ן, - ױ משבילים״ שױיבעד״- נעשטאנען א־נגאנק אן דעד זײט און נא־ א״ניקע האבן באװיזן אמאל- אמאל צו זאגן װענן איפ א גוט װארט אבעד גלי־בצ״טיק צו נ־שמ נעמאבט ױן גאנצע טעאמער-ארבעט. ױ העב־עישע םרעםע־ ד״אט במעט אינגאנק םארשװינן גאולרםאדענם טעאטער-א־בעט. מען בלע- טעדט די אלמע״ םאדשםויבמע״ םא־געלטע העבדעישע צײטוננק :■ך יענע עטלעכע יאר און מען קאן ניט געםינק קק א־־ן נאם־־ן ניט״ קק אײן מאמר גיש װעגן דעם גאנק נאלדםאדענם אזיםטו. די ״דיש-תסישע םרעםע איז םון צײט צו צ״ט א־וים מ־ט א רע- צענזיע״ א־טיקל און געםונען םא־ גײטיק צו װאדענען און צו טאדלען און ניט א־בערגעקליבן אין װערטעד א־ן אויםדתקן. װײל... ױ םבנד״ א־ז יגװץ באמת געװען גתים אין אירע אויגן און אן קק שװם םפק, אז ױ אלע נא־װע אחטיקלען ד״אבן מיטגעד״אלםן״ אז דעם *1 סעפטעמבער 1883 דאל דעד גאנצער ײױשעד טעאטער-ענין םאר- נאכן ״װעדן און מםתמא נימ איץ ײדיש-תסיש הא־ץ ד״אמ םי־ײ אטינעעםעמט. אן עק מיט אט רער ״אנשיקענ־שי, מיט דעו־ ״זשא־- גאנ־שעד־ חוצפד,, װאם בדענגט נא־ דרםד״ און בושד״ אויף דעם *״:־ע־װ־־לטן םא־׳ק-ישדאל... ״װעגן גאלדםאדענם אױםםיתנגק אין רומענ־ק איז םאדבליבן א י״־ישע ב״־אשור םון א״נעם א ״ד א בטלן און ױ בראשוד ד״״םט: -בםת ישחק או גי חזיון״ םאלאן ״םאטא װעו־דע״ בקו״־ת מאת ד״רואה