Literarishe bleter · 1926-02-26 · 95 (26.2.1926) · p. Seite 134

95 .ת# ליםערארי&מ נ י ע ם ע ר 34׳! פאדענען, וזאש עד האט געשאשן אזא געזונש-צאםלד־ק הארץ מ־ט א נארמאלעד נלוט-צירקןלאציע. רעג אינז בײם הײנטיקן טאג ניש םער באםרידיקן דעד רע- פערטזאר .דאם גאלדפאדען דאט באשאםן, מעג ער אויםזען נאלװ אזן פרימיטיזז, איז האם איעד ניט קיץ ראיה, אז מיר זאלן אזנ- טערשעצן דץ היםטאדישע באדײטונג. סימעגיקן׳ינגק, װי א םא- ראדאהם, אנער מיר דונט, אז גאלדםאדען ,זאלט ניט צוגעאײלט די געשינטע םק דעם ײדישן טעאטער, װען עד װאלט זײן רעשע־- ט־אד אין דער צײט, װען ער האט א־ם געשאםן, אװעקזעש־טעלט אז־ף א העבע־ער קינםמלעו״שעד םדדגה, װ• ער האט דאס געמאנט א־ן דעד אמהן. מיר װאלטן געהאט א ״ליטערארישןי' גאלדםאד׳ען, אנער װעד וױים, צי מיר װאלטן געהאט א שטענדיקן ײדישן מע- אטער מיט א פאדגאנגענהײט םון א האלכן יאדדענדערט. - צום גליפ האט גאלדםאדען געהאט די אםניציע, לינער צו װעדן א ״טעאטער-ד־רעקמאר״, אײדער א ל־טעראטז און האננדיק אזא אמניציע האט ער דך - לויט זײנע אײגענע װערטער - געמוזט ״שטרעקן לויט ױ עקן״. אזן ױ ״עקך זײנען דאמאלםט געזען ױעד שאדםע און ענגע: אנאלװ םובליק־ם , װעלנעם מען האט ערשט געםוזט דעדציען םא־ ט־עאטעד־ק־נםט, א ם־בל־קום םון פשדטע מעגטשן אן שום נילדונג - און םון דער צװײמעד ױט - אן אקטיארן׳עלעמענט םון ״װילדע טאלאנטן״, א תיעד מאטעױאל, װאם האט ניט םארמאגט קק חוש םאד ״קינסטלעױשער םראזע־. צו אט אזעלנע ״עקן״ האט גאלדםאדען געמוזט צופאסן ױן רעפעדטואר, אויב ער האט געװאלט האבן א קױם אלם ״טעא- טער־ױדעקטא־״. און געמאנט ד.אט ער דאם אײף א גלענצנק אום;, מ־ט א ט־םער םא־שטעגדענ־ש םא־ דער ײדישער פאלקם-פםינע. עד האט מיש םולע הענט געשעפט םזגם ײדישן םאלקם-לענן, גע- ג־ימען ם־נם דאזיקן אוצ־ מאט־װן און ניגונים, װיצן און גלײנ- װערטלעך, פערםאנאזשץ און םיטואצ־עם. איז דעד רעפערטואר ױנער געבליבן הענגען צזישן םאלקם- םרימ־ט־װ און קונםט, א םין נאשעפעגיש םון א א־בע־דגאגגם-צײט, װאפ איז מ־מ ױ םים נאך געװען םארװאדצלט אין אן אלסער, םר־ם־טיװער תלךםד,, װאם ד.אט אנעד מיט ױ אויגן שוין א־יבעתע- בלקמ צו א נײער תקופו־., צו טעאטעד-ליטעדאטוד, טעאטער- קינסט... באלענאט־ם. ױ שםילער םלעגן קימען צום פונלקום און ניט פארקערט, דאס פונלרךם צו ױ שפ־לער. און אט ד.אט גאלדםאדען געמאנט אין אלע דױי ױנטונגען ממש א ,״־עװאלוציע־, אן איבעדקערענ־ש. נצן משדרדים, לידער-זינגער און װי אמאל אויך םון סשדטע ױנגען םון גאם (אדעד-נעסעד געזאגט: ױנגען םון ״פאדנאטעגע געטלעך״) האט ער געמאנט אקטיאדן-םדאםעםיאנאלינטן, װאם א טײל םון ױ נאלאנגט צד דעד ״העלק-תקיםה״ אין דער ײױשער אקטיארן<עש״נמע ג־אדגע.־, גאלדש־ט־ץ, צוקעדמאן, שעהנגאלד. .־אזא םר־דמאן, מש־ה טײך, סם־װאקאװםקי, דער געניאלעד מאגולעםקא און נאך און נאך...). םון דעם אלכפ־ע־גק־ש־ן, םאדגל־װעדטן ,־עפעדטואד האט עד אראםגענומען דעם שימל אדן אים נאלעבט, באהו־נט מיט א נײעם אמעם. און מ־טן נות פ־ן דעם כאגײטן רעפעדט־אד, װי אויך מיט ױער הילף םון ױנע אקטיאדן, צוו־שץ װעלנע עם האנן זיך גע- םונען דאםט־קע טאלאנטן, ממש־ ״װ־לדע זשענ־ק״, האט ער דעם עולם א־ו־םגעשלעבט פון ױ שט־נן און קעלעדן און נאשאםן א ״םונל־ק־ם״, .דאם קומט ז־ך צוגו־ף אין מעאטער, נױ אויםצ־העק א ש־ם־ל. אזו־ א־ז געװאק םון ״פוױם-ש־ם־לערײ״ און םון ״בענקל׳-זינגערײ״- ײױש טעאטע,־. אזו־ א־ז נעװאו־ן דעד נם, א צאפלד־קע־ םרישעד צװי־ג או־םן ײדישן ק־לט־ר-,בוים: עם ױנק ויך םוף-נל-ס־ף צ־נויםגעקומען ױ ר,־״ טעאטעד- ע־לעטענט;: אקט־אד, ,־עפערטוא־ און םונל־קום - און געש־אםן א בוגד, אן א־נט־מען, װארעםען צ־זאמעננונד, װאם איץ עלע- םעגט ד,אט נאפודנםעדמ דעם צװ״ט;. דער נרענפ־נקט פ־גם דאז־קן נד־ת א־ז געװען דעד רעםעז־- טואר: םון דאגען האט געש־מדאמט דער גלי פאד ױ אינעױקע צװי־ עלעםענטןי עדשמ דעד דעפע־טוא־ האט דעדמעגלענט א לע- נעױקן קאנטאקט צװ־שץ אקט־א־ און פ־נל־קום. ער איז געװען דאם האר־ן פ־נם אתאנ־זם, װאם רוםט זיך ״ײדיש טעאטער״. און דעױן נאשט־יט א״ך דעד ה־־פט-םאדױנםט םון גאלד- אברהם גאלדפאדענס טעאטראלישע מיםיע 1 ־ ־־ מיכאל װייכערט פאדענם פיעםעס אויף דער הײנטיקעד ײױשעד נינע. ױ ױנק נאך ,דײניקער משגל צו געבן א באגי־ף װעגן דעם, װאם גאלדפאדען א־ז געדוען םארן ײױשן םעאטער. עם םאדװאלגעדט זיך נאך אמאל גאלו־םאדענם א םיעסעי אין שנת-נאנגדטאנױקן רעםערטואר םון א טעאטער. ז• ,דערט געשטעלט נאך ^איץ פ־אנע און אפט אן א פ־אנע. בלוםרשמ אין אלטן נוםת אין אםתן אין קק שום ניסת ניט. מער ניט א טו־טע קאםיע פ־ן אײנצלנע שטױנן, גרימק, איינםאלן םון אמאל. אן א ניצוץ םון יענעד תמימותױקעד םױ־ד, מיט װעלנער רער אקטיא״ אין גאלדםאדענם צ״שן איז צוגעגאנגען צו דער םיעסע. ־* אין ױ לעצטע יארן ױנען געמאנט געװארן עטלענע פ־ױון צו נאנײען ױ אלטע טעקםטן. אין,דא־שע האט ז. טו־דקאװ אויםגעשנ־טן פין ״ױ נײדע ק־ני-לעטעל״ א זויבערע הײנטמאדישע אםעדעטק״, האט מ. ליםמאן געגעבן א־ן דער ״נישופמאכעױך א מישםאש פ־ן אלע מעגלעכע נוסחאות. וױ וױיט מאד־פ שװארצס אויםם־חגגק ניט אין זק שרײנעױשעד מעטיקיט ליגט דער נאש״ט םון אברהם גאל־םארק פאק ײדישץ ט־עאטעד. עם װאלט זײן אומגערענט אםצושאצן א־ס בלו־ז א־־םן םמך םון ױנע םעאטראלע ,דעדק. פ־ן ק־ונ צו פערצ־ק םיעםעם, ,דאם ער האט אנגעשרינן, א־ו ניט קײן נאגצע העלםט א־ו־ם םון דרוק. װי עם דײזש אוים, שטאמק גאלד- םאדענס געדתקטע טעאטער-טעקסטן ניט - װ־ דאס תנ ײױשע פ־עםעם - פ־ן א םוםל־אד אדעד אן אקט־א־, .דאם ״םאתערענקש״ דעם מחב־ם םראזע און גיט ז־ א־נער נגננה א םארלעגער. םאר- קע־רט, ױ ע־שמע פארלענער פץ גאלדםאװענם פיעםעס גתיסן ויך אויף די ש־ער-נלעטעד םון ױ כינלעך ״אש־ר קנו הזכות טהמתנר־. און דעױנעד א־ז א סנרא, אז דאם װאם האט זין אײנגעהיט א־ן דתק, א־ז םון דער עדשטער האנט, םונם מתנר גוסא. םונ- דעםטוועגן קאנען ױ פאראנעגע געדרוקטע טעקסטן נ־מ געבן קק נ־לו־ פון גאלדםאדענס אויםמו פאק ײדישן טעאטער. און ניט נעםער האלט עם מ־ש ױ אויפפירונגק םון גאלד-