Literarishe bleter · 1926-02-19 · 94 (19.2.1926) · p. Seite 125

125 ליטערארישע בלעםער 94 .זא ו ו י ל נ ע נ ג ע ר װילנע דיאט אינעתענוטען די א״־אםע־יצע ם־נהטלענקײט, אד׳ בעכםזאטקיש. אין וױלנע אדבעט מען. עם אדיעט דעד אינטעל״גענט; עם אדנעט דעד דאקטאד, דע־ אדװאקאט. נםעט יעדער װ־לנעד אינטע לינענט איז אין עטלענע געזעלשאםטןי איז ־טטענדיק םאדנוסען ם־ט נעזעלעמםטלעבע זאנן, מיט אדנעט; עם אדנעט דער אד- נעטעד; עם אדיעט דער יאלענאטײטעד ײד. װילנע דאט טאקע שי־ענטיקע א־נםטיטחניעם, קולטודעלע אדן ם־יאנט־אש״צע, װאב װעדן גלענצנד געםידט: עש אדנעט דעד לערעד און דעד ־ט-לעד: רעד טאטע און דאט קינד. - אשילו ד• םינקטלענקײט די אי־דאםען־טע דיאט װ־לנע אינעדנע־ נומע;. א װאדט איז א װאדט. נעזאנט א־ז געזאנט. נאיטטעלט - נעקוםען. - װאדטע האט אויך גענוםען ם־ן אײדאנע: - דעט איידאםעל־טן ענאלזט, דאט זאדנן םאד זיך און נ־ט םאדן נלל; די אד־אםע־שע ״דאיאל־טעט״ צו אלין אין דעד װעלט, ד־ ׳טלימ־לדיקע ״טאלעדאניך צוזאםען םיט ״ש־מי״, ״םדיילעבקײט״, ״ליינטק־טי און אויפגענלאזענעד גארה מישטײנס געזקדט. - א־ך וױיט נ־ט, װער עט האט אויטגעט־אנט דעט נלנול, אז ־1־טװאקעט זיינען ט־וקענע, קאלטע. - אזו־ם־ל װאדעמקײט, װ־פ־ל מען זעט א־ן װ־לנע נײ ד• ײדי־טע לערעד און לעדעדינט צו דעד ײדייטעד יטול, צו דעד ײדישעד שם־אך און צו דעד ײד־שעד קולטור, איז גאדנישט צו נאנעגענען־ און װאט א־ז דען קאטף, א־־נ ניט װאדעםקײט, - דדט נלוט, װאט לאזט נ־ט מרעטן או־ף ז־ך, נא־ קעםםמ? - און װאט א־ז דען םט־ד־- נטש, ארבעמן אוםעדמ־דלעך פאד אן א־דעע, או־נ נ־ט װא־עדקײט?- און םון װאנק אנט־טטײען װינטיקע א־נםט־טוציע־ט, או־נ נ־ט םון א װארעמען געםיל, װאט ט,־ײנט צו מ־עש־ט? - - נאמױלעך, אז מען ק־םט קײן װילנע, װאדםט זיך א־ן די או־גן דאט אלטע, דאט שטו־ניקע, די שמאלע נערדײטע געטעלעך און זאװא־לד,עט; די אלמע שולן און קלדיזן, דעד נית-עולם און שטו־נ. - אנער דאט א־ז ניט וױלנע. דאט א־ז ד־ דעקאראט־װע װ־לנע. דאס אמ־״ע װילנע איז: - די מאטן ײד־שע שװל;, װאט זײנען ם־ל מיט לעדע, םאלקםטיםלעבקײט און גלו־נן; די נו־דעם- שט־נלעך, םדן װעלנע מען האט ערקלעדט ״נונד־ און מ־,ץ עד- קל־ערט נאך איצט אויך. די ניט-נאהײצטע צ־םעדלעך ם־ן די ײדישע לערעד און לערעדנפ, װאט װעדן נ־ט מ־ד אדנעטן, שאםן און נא< ,־ײנע־ן אונזעד שנ-־אך; די קאנינעטן םון די א־נטעל־גענטן, װאט האלטן א־ן אײן בר־ק, שאםן; טט,־אשװנט נ־נליאטעק, װאו נהודט און מײדלעך שטײען אויף ױ ם־ט ש־עהן לאנג, נדי צו נאד״־מען א נוך; די ז־צונגט׳שטובן, אין װעלבע װילנעד ײדן האלטן אט נאדאטונגען און נעםען זק ,־עואלוציעט, װאט םאדעדן רעבט טאדן װ־לנעד ײד._ ,־עבט םאד וײן ש־םראך, קולמוד, עקאנאמיש־ע נאד־נגונגען - און לאזן ניט שטײיק זיך א־ן םנים; דאם קלײנע אדע־מע צ־מעדל םון ״װילנער טאג״, א־ן װעלנן עט ,װערט געקעמםט ע־לעך און א־־נצע- האלטן םאד אלץ, װאם א־ז ײדיש און װעלטלעך; - דע־ װילנעד ײדיש־ער טעאטע־ - אאז״װ. דאט, װאט ,װילנע האט צופעליק װינציקער מ־ט עטלענע טא- טענט־רטע שױםטשטעלעד װאוינען נײ זיך - שטילט דא קײן שוט ,־אלע ניט. װ־לנע איז געװען און נלײנט א־נוער קולטוד צענטער. י. י. ז װעגן ,װילנעד גאון דע־צײלם מען, אז עד ד,אט גאנצע צװײ און צװאנציק ש־עה א־ן מעת-לעוז געלעדנט און נעטאן םצ־װד״ און נלדיז צװײ שעה איז עד געשלאםן. נאד נדי ער זאל ניט אנטש־׳אםן .װערן אין טיטן לעדנען, האט ע־ געד״אלטן די ם־ט א־ן א שיטל קאלמ װאםער. אט דעד דאזיקעד שטאדקעד קולט פאד לעדנ־ק און מעשיפ א־ו םארנל־נן א־ן װילנע ניזן הײנט־קן טאג. װילנע לעדנט א־ן מוט גאנצע צװײ און צװאנציק שעה א־ן םעת-לעת. א מאדנע זאך. נצף-בל־-סוף האנן זיך דאך װילנע און װארשע ש־טענדיק געםונען א־ן דעד ועלנעד לאגע, א־ן די ועלנע נאדינגונגען. װילנע האט געהעדט צו ,־וםלאנד און .װא.־שע האט געהערט צו דוטלאנד; װילנע און װאדשע זײנען גלײנצי־טיק געװען אונטער דער ד־טשעד אלךטאצײע; .װ־לנע און ,װאדשע האבן געהאט, םיט קלײנע אויסנאמיק, די זעלבע םאכמן, די זעלנע רעלשימען. ,װילגע און ־א־שע זינען נײדע ײדישע שםעט. װא,־שע האט עטלעבע און דדי־םיק פדאצענמ ײדן - ,װילנע - סד םראצענט. - און דאך װאטעד א־נטערשײד עט אױ צװישן ױ נײדע שטעט אין דעם א־נעדנעמען ז־ך מ־מ ױ םרעמדע קולטודן ז - װילנע ד,אט גענומען םון רוסלאנד און װארשע האט גענומען םון ,־וםלאנד. װילנע האמ גענוםען .בײ רוטלאנד דאס שײ־נע, דאט נוטע, דאט, װאס האט או־^עטײלט דוטלאנד םון אלע אינעױקע א״ױאפע־שע לענדער, און עם האט זיך אויעעדױהט אין: םשטות, אפנהעדציקײמ, באציונג צ־ םענטש, קאמף, פױנציפ־עלקײט, אדבעט לטונת הנלל. - װאדשע האט געג־מען: נ־ה־ליזם, ם־ילק״ט, אפהענטיק״ט, ניט- פ־נקטלענקײט. אז ױ דוםן זײנק אװעק האט װ־לנע זיך פון שלעבטן, קא- ז־אנעט יאםדײט. װילנע ד.אט גלײך אםנעװאדםן דעם אנגעװארםענעט קאזיאנעט רופיש. ױ םוםציק מויזנט ײדן אין װילנע ד.אנן אין זײעדע ־ױש־ע פאלקט-שװלן מער כךנדער װיפל ױ הענער דױי הונדעדם טו־זנם ײדן אין װא־שע,■ װ־לנע האט נאך דעדצו דד־י ידישע אנט- קלאטיקע גיםנאדעם וניט װאדשעװעד ״ײדישע״ ג־מנאז־עט מ־ט ״מא־- ־שעשעפ״ תליגיע, נא־ ײדישע טאק־ס, א ״דיװק טעננ־קום, םאך- שולן, אװנמ-ק־רםן - אנעד דאט גוטע ם־ן רוםלאנד, דאם או־ט- געהאלטנקײט, קאמםלוסטיקײט, בלל-אדנעמ איז םארבלינן. איז דאך טאקע װ־לנע געװען ױ אײנצ־קע שטאם, װאם ב״ דער ג.־ע- טכעד נויט, אין װעלנעד זי האט זיך געפונען, האט זי נ־ט געלאזט ז־ך ש־פײען א־ן פנים םון ױ רײנע אמעױקאנער םעםערם, נא־ אלײן געבאלענאמעװעט מים ױ באק־מענע אםעױקאנעד געלטע,־!- א־ז דאך ,יױלנע ױ אײנציקע שטאט, װאם האט או־םגעקעמפט א־רע נעדענטע םאדעדונגק אין םאגיםט,־אמ, אז ױ ײדן באקומען 86 פדאצ. אויף זײעדע שטאט-הצמדכותן. ד,אט דאך װילנע אויטגע- קעמפג־, אז ױ שילער םון םעמינאד זאלן באק־מק ,־ענט א־ן האלמן "־עדע עקזאמענ• אין ײדיש םא־ א םאדשטײעד םון דעד דענ־דונג. - קעמםט דאך .װ־לנע אויף טריט און שדיט םאד א־ױע ־ענט און נג־עט ניט אם אויף קק הא־ן - װארשע װערם נעםידט םון םש־הניהעם, גאל־ציאנעד ק־־נעד אין א־ינענע ״ניהיליסטן״. - ױנק געקימען ױ ױיטשן - געעםנט זיך א טי,־ל אין אה־אםע.- װילנע האט גענומען און װארשע האט געג־מען. - 1