Literarishe bleter · 1926-02-12 · 93 (12.2.1926) · p. Seite 110

93 .יוא לימערארישע בלעםער 110* םטער נומער אין גאנק פראנראם. אויך רעזשיםעריש ד.ןט אים העד׳ םאן מרעסלעך אראנזשידמ. דער טונגןעלער, בראדערזא;, נודעלטאן - דאם זײנען דרײ שרײ- בעד, װאס קאנען דערלאנגען סחורה א הײנטיקן קאבארעט. הענעך ^ןאן אױ דעד פאשיקער טענשש םון םדעמדע אץ אײגענע םעלאדיעם צזצי&אסן פאסיקע ניגונים. אן ם,יעמענזיעם. און דאש איז דאס סים׳ פאטישסטע אין דעם דאויקן פאםיקסטן צופאסעד. סון בערלעדוים דעקאראציעם איז זײן טשאדל־טשאםלין-קינא׳ םעבאנא׳פאםטור געװען וזי אננעמאםטן םאד דעם אמעריקען-םקעטש מיט דער ענגלש׳ײז־ישעד םי־אזע םון בדאדערזאן. אבעד דאם שענ- כטע זײנען געװען סליװניאקם געקל׳עפטע דעקאראציעם סון גלאנ׳ צענדיק׳קאל־רטע פאםױץ אויף א קינדעדישן שטײגער. (״סערענאדע״, ״פארשטענדיקונג״). גאלדשלאנם קאםטױמען אין אײגענעם ניםח צו דער ״פא־שטענדיקונג״ און זײן דעד א־יגינעלעד לץ׳קאםםױם, א םינטעז סון אויםגע־עננטקײט און םאנטאדע, דארםן סאדרעננט װערן צו די דעדגדײטגגען פון דער ױנגער גינע. שפאלער האלט עס םיט אקטיאדישע טחות. קאבארעט איז אץ דעם פרם הענער םאד טעאטער. םאדעדט םער. קלײבט איבער שטאד׳ קער. פארט־אגט בלויז טאלעגטן צײטיקע. םענטשן מיט םײנער קול׳ טור, פערזענלענן חן, נויגעװדיקע גלידעד און רירעװדיקן אינטעלעקט. ק״ן סך פון דעס מין םא־מאגן מיר ניט. עטלעכע נעמען קק מען שוין ה״נט פאדצײנענען. דער אדטיסט גאדיק א םימפאטישעד קאנ׳ פאדאנםיע, א לבער בײגל׳ױנג, א װאוילער נעגער. ס־ל. ללית יצו װאמ אזעלנע שתקעלױקע םמעזדאניטען?> איז דאנקבארע מא׳ טעדיאל פאד א קאבא־עט. םדוי דאנאי האט א שײנע, געשילטע שטים, אבער דערוױיל נאך צו ,יױינ־ק סצעניש לעבן. םון ױ איבעדיקע האבן זיך ארויסגעדוקט ם׳־וי שפיגעל און ז. הירשפעלד, אנדערע װעלן זיך בײ דער װײטערדיקעד אדיעט געװיס גאך אויספיקן, ניט אײנער װעט נאך צוקוסען. דעד עיקר: ױ התחלה איז געםאכט, ױ ראם געשאפן. מיט װאס מען װעט זי אויםםילן, הענגט אפ אין א גרויםער םאס םון - פובלק־ם. א״נס אױ םונרעסטדעגן ״א נעװען קלאר: ניט נאנמאנן ױ פאליאקן. אויסמ״דן ױ טױװיאלק״ט, װאם םק ,טדעםט צו מאל אין א ״םיעדסק־ע אקאי׳. םאד דעם קומט אונועד חברה א ײשר-בוח. ער .װאלס געװען א הארציקעדער, װען זײ װאלטן ניט אדיינפאלן אין א צװײטן עקסטדעם. ארױםצובדענגען אויף רער סצענע םון ״אזאזעל׳ זאנן, װאם געהעק ניט אהער. װי ס־צעס ״צװײ ״נגלעך״ און ״ל״גן׳ נידן,,, װי שלם-עלכמם ״נאר א דאקטאד״. מיר האבן ט־םן אםש׳יי פאד ױ גדויסע ש־ײבער. אבעד טאקע צולב דעם דאדף מען ניט שמעק ױער דו. מען קאן בײ ױ אמאל אויסבאדגן אן א״נפאל םאר א יאבא־עט. אבעד ניט מעד װי אן א״נפאל. א װיץ, א םאאנטע. אלץ איבערקע מוז צוגעבן םון זיך דער אינסצעניזאטאד. ״א דאק- טאד־ איז א גאנצע זאך. אױך נאך אלע תזש־םעדישע קיצוױם. איר ארט א־ז - דאס טעאטעד. ױ עקספעדימענטאלע ב־נע. דא, אױ זי געבלבן אן אפקלאנג. ם׳האט ניט געהאלפן דוד העדטאנס גרא׳ מעסקע צ״נענונג, ניט ױ גױנדלענע א״נשטוךירגג. א־ן ניט ױ פ־גקטלענע אויספיתנג מצד די סטודיאנט;. או־ך א־ן םרצעס ב־- ״ע זאנן. קאבאדעס דאדף ניט קק ״לטעראטור״. ק״ן ״שטימוגג,־ א־יך ניט. זי א־ז געװק פאלש און ״חםיױש״, זי האט געשלאגן צום הארץ פא־ דעם םאנאנדעדחקן דעם פא־האנג ב״ יעק נוטער. דעד בוח מ־ן קאבא־עט לגט נ־ט אין דער פאדדבקהטעד בין׳השמשות- ױקעד שטימונג׳מאנעדײ. נא־ א־ן דדייסטן, איםפעטױקן א־יפב־־י;. אין דעד סאטירע, דעד פאליטישער, סאציאלעו־, געזעלשאפט׳ לענעד. דעױב־עד האט מען געק גענומען נודעלםאנס ״סרישע בײגעל״ םון דעד םמאטשװוקע. ד,אט בראדעדזאגם סעדעגאדע נישא חן געװען. און ניט ,יױיניקעד ױ ״״ױש-פוילשע פאר־מטעגױקונג״: דעד טאנין פון יענטע בדנה מ־ט ױ זעלנעד און ״מאלגאזשאטקא ז אולאנאמי״ <אין געדאמענעם מאריאנעטישן מאניער געשטעלט תרך ארצ־שעװ׳ םקא>. ועל נולמ איז געםעלן געװארן דעס טונקעלנס ״באנק אין קראשינסקיס גאו־טן״. א בנום־א םון םיר ײדן, װאס ליענען שט־קלעך םון איין צייטונג און צעב״טן די ױצתת פון ױ זנתנ־ת םון שט״געד, בױ־טבא־ט, סי,־אטא און קאמינסקא. דאס איז בל׳ספק דער שטאו־ק- שװארץ אויף װײס ״צױנױם״, װאפ אונועד לעבן אױ אזוי תרכגעםישט טיט דעם דאזיקן ״סעםיטן־־-שעטנז. ביז אהער האט ער ק״נמאל קיץ ש״נות ניט געהאט צו אונז און באהאלטן ס־ן אויג זק ״חרפה״. ה״נט האט ער שוין גענוג חוצםה צו רעפדעזענם־ק םא־ דער אױסעדעד װעלם דעם ״ײז־ן״. . אט אױ הענרי בעדנשטק - א םעםיטישעד דראםק־םאכעד אין םראנרךץ־. װאפ םאד א ש״כות האט ער טיט אונז? בערנארד שאו, דער בא־יטטעד ענגלשער שױיבער און קעמפער, טרעט אתים מיט א שאו־םן ארטיקל קעגן דער םלאכער, ליכטױניקער טו־אנ׳ צויזישער דראמע. - װער שםו־ינגט א־ויס דער ערשטעד םיט זלךלם קענן איפ - הענרי בעו־נשטײן, דער סעמימ. דעתיף ענטםעדט שאו, אז בערגשטײן אלם ״ד <םעטיטז> רעםו־עזענםירט ניט אין ױנע אויגן ױ םו־אנצוױישע דראםע. אױ װאס? יעדנשש״נם ■ ענש• םער קלנגט װי דער ענטםער םון א געדענטיקן, םון א הימלשן ב״זער: - אנטיסעמיט ז מיט װאם פאד א זס־ת װארםט אט דער שזנױשער יםעמיט שאון אין פגים אריץ דאס ש״נע װערטל? א גאיװער מענטש טײנט דערבײ געװים, או בערנשט״ן אױ דא אויסן צז־ באשיצן דעם ײדישן ״ײדן״ און ״םעמיטף ״סעמיט״ - מ־טן דאזיקן װא־ט מ״נט מק בעיקר ױ ״״דישע נאז״. דער ײד־ישער אס־ם־לאטאר אין דײטשלאנד האש איס צו־גע- טדאבט און דער ײױשעד אס־מילאטא־ םון אלע לענדער האט אים מיט םרײז־ או־םגעבאפט. תרך דעם דאויקן װעדטל האט דער גע- לעדנםער ײז־ישער אם־םילאטאד געמ״נט םטוד צו װעק ס־נם םײנד- לעבן װארט ״ײד״ און צדגל״ך אריבע־געתקט ױ ״שנאה״ אױף ..ראשן׳ האס״, אזוי צו זאגן אויפן װיסנשאםטלעבן באדן. דעױבער איז במ־לא םאדשמענדלעך, ראם דער ״סעמיט״ האט באטיטולט דעם קעגגער םון דער ײדישעד נאז מיטן צונעמעניש ״אנטיסעםיט״, בשעת דער אמתער ײד האט אים פשוט אנגעתפן: ״שונא ישראל״, ״צורד- ה־הוױם״ א. ד. גל. - א װערטל, װעלבן ױ פ״ן ס־ן א םאלק האט אויסגעטראנן א־ן דער װײטאג פון תרות ד,אט א־ם געבויק. און איצט ערשט װיױט זיך בולט ארוים, אז ױ װעלט םאר- מאגט צװײ םינים ״ק: ״ײד־ א־ן ״סעמיט״, װעלכע לעבן איטלעכעד ױן באזונדעד לעק אן א שום בונד צװישן זיך. און אונזער אומגלק א־ז, װאם אט ױ װעלט. פאו־בײט שטענױק ױ צװײ טינים און נעטט אן שפענױק דעם ״םעמיט״ סאדן ״ײדן״ - הן צו גוטן הן צו שלעכטן. א סך, גאו־ א םך, איז שולדיק דעױן דעד אפיציעלעו־