Literarishe bleter · 1926-02-12 · 93 (12.2.1926) · p. Seite 105

105 דמןראוישע בלעםער 92 .?א 9 9 9 9 9 9 9 צום ױבילײ פון שלום אש ערשם דערשינען א ב ר א ש ו ר ם ו ן נחמן מײזיל 9 9 9 9 9 9 9 9 9 9 9 ■ ש ל ו ם א ש (25 י$ר שאפן) 9 9 9 9 9 9 םרײז 35 גראשן םארטזן 10 גראשן 9 9 ■♦־ ם׳קאן שיקן פיט פאסט-מארקן ־♦־ 9 ■ ■ )ן־רשס. 36 סח:ג)1 .6 ■ ■ א־ן װאס א ז בא־טשאנען אט ד• א־־יעט? אין ק־רצן, מאננדיק א םך־דבל, קעען טען ד<ן, אז זי ד.אט זי־ אויםנעדױקט אין די םאלננדע אזיםט׳יארנגען.־ אין דעד וזעלט םון אלנעטײנע אידעען: קאטף קענן דאגמאטיזנ א־ן פילאםאשיע בכלל אזן אין דעד ד־אלעקפיש־מאטע־יאליםטײצער ם־לאנאש־ע בפרט. קאמף נא־ אט־״עד א־נע־זײנ־קםטעד, םרײדי־ט םון געדאנק. שטרעבונג צ־ םאראי־נ־קן אלע א.־בעטם*עלעטענטן: פאב־-ק- ארבעטעיר, םויעדים, אינטעלעקטועלע אדבעטעד. קאמף קענן צענטדאל־זאע־ע א־ן דעד מלונד. םא־ אדטאנאמיזם און םעדעדאליזם. טעארעמיטע אזן םראקטייטע טאציאל־דעדאלוציאנערע ם־אםא- גאנדע. אין דער ײדישער וזעלט: קאםף םא־ װעלטלענקײט און פאר אםטײלן נאצ־אנאליטעט םון רעליגיע. קאמף םאר פראג־עםיװער נאצ־אנאלע־ קזלטזד קעגן אםיםילאצ־ע און עננן נאצ־אנאל־זם. מעארעט״טע באגרינדוננ ם־ן,,גלות-נאציאנאליזפ״ בנלל און ײדייצן בפרט. סינטעז םון נאציאנאליזם און םאציאליזם, ם־ן גלזת־נאצ־אנאליזם און טעדיטאד־אל־זם. דשםעד אויף די םראנראמען םון די ײדישע נאצ״אנאל־םא־ צ־אליסטישע םאדטײען. צוצױנג םון דעד ראױקאלעד ײד־שער א־נטעל־נענ׳ן צ־ם ײױשן קולטור־לעבן און צו דער ײדישער קזלטזר־אדנעט. קריט־ק, לייטערונג און םא־טיםזננ םין ײדישן ראדיקאליזם א־ן אמעױקע. באױינערזנג םון דער ײדישעד שםראך אזן ודינע אנטדיקלזננ פון דעד ײױשעד רעדנער-קונםט. פראםאגאנדע פאר דעד א־דעע םון דע־ נ״ע־ װעלטלענער ײױשער א*ןןו1 םיאנערן־ארבעמ אז־םן געביט םזן װיםנשאםטלענער און ם־לא־ םאםישער ל־טע־אטור אויף ײדיש. עדנםמע אזן םאדטיםטע אויפקלעױננם ארבעט אזיף דעד ײדי־ שער גאם. װיםנשאםטלענע םארשדנג, ליטע־ארישע, זשורנאלינטיש־ע, םאר- לענעױשע און לעקטאריש־ע טעטיקײט אין גײםט ם־ן םאציאליזם א־ן פראגרעם־װן נאצ־אנאליזם - אין משך םון םערציק יאר - אין אייראםע אזן אין אמעױקע... ס ו ף ניז־יארק ױ ערשטע םיר בענד םון ז״נע .געזאמעלטע שדיםטען״. <שםעטער זײנק ארוים נאך זעקם בענוס. אין יאר 1913 סארלאזט ע־ װידער אמעריקע אזן םאנט א טור איבער ױ ״ײדישע ״םטוויענטישע קאלאניעם״ א־ן ם־אנ־ױיך, בעלגיע, ױימשלאנד, עםטרײך, שזוײין. א־ן 1914 נעמם ער אזנטער א רײזע קײן ארץ־ישראל. ער שםו־ דירט דארט דעם ײדישן לעבן, םארשט אוים ױ םעגלענקײטן א־ן דעם נאראקטער םון דער צױניםטישער אדבעט, אבער ער בלײבט דארטן ניט לאנג. םק לאזט אים נ־ט דיאלטן קײן עםנטלענע םארטראנן אזיף ײדיש, און ער םאד׳לאזט דאם דאגד. װען דער קו־יג בי־עסט אוים, איז ער צוױק אין. אמער־קע. ער װעדט א מיטארבעטעד םון ,.טאנ״, װאו ער נעמט זיך אן םאדן נײטראליזם קעגן דעם םרא־גערמאניזם, װאם דיאט דאן געהעדשט אין דער ײדישער גאם. אין 1915 שטײט ער צו צו דער באװעגזננ םאר א ״דישן קאגנרעם און איז זײער אקטיװ אין דעד דאזיקער באװעגונג״ ארום יענער צײט של־פט ער זיך אן אן ױ ״םועלי־ציזן״. דיײבט אן צ־ שױיבן אםט א־ן דעד ״ציקינפט״(״א־וב א־ן םאוםט״, ״ױ נאציאנאל־ פדאנרעסיװע באױיטזנג םון דער ײדישער ליטעדאטזר״, ״דער קינסמלער אזן דער הױוט״, ״אײנשמײנם טעאריע םון דעלאט־װיטעט״, ״די אנט- שטייונג םון דעם אתה בחהזנוי נעדאנק״ און םיל אנדערעו. ועצט איבער אויף ײדיש ניטשעם ״אלוא שפראך זאראטוםט־א״, ארבעט אזיף דעם בוך ״דער גײםטיקער קאםף םון דעם ײדישן פאלק םאר ױן עקסיםטענץ״. אין יאר 1922 באנײט עו־ (א־נאײנעם מיט דעם שױיבער ם־ן ױ שװרור,) ״דאם נײע לענען״, םארעםנמלענט דא־ט א גרויםע ארבעט װענן ״םאציאליזם אין קאמוניזם״ און א ױיע םובליצ־םםישע, קױטישע און פאלעמישע ארטיקלען. אין 1923, װק ״דאם נײע לעבען״ הערט אויף ארויסצזנײן, מאבט עד װידער א ױיזע קײן א־יי־אםע. דער ציל םון ױן נײעד ,־ײזע איז געװען: םארעגדיקן דעם בוך ״דעד גײםםיקער קאטף םון דעם ײדישן םאולק םאר ױן עקםיםמענץ״; באקענק ז־ך מיט ױ נאך־ מלתמה-פראבלעםק םון דעם םאצ״אליזם און דעם צױניזם; שטוױק די ײדישע לאגע אין םזרח-אײראפע. דעם סוף יאר 1924 און אנהײב 1925 גיט ער אפ אויף א כזר איבער םוילן, ליטע, לאטװיע. עד מ.־עט ארזים אין ױ גרע־ נעדע שטעט מיט עםנטלענע פא־טדאגן אזן װעדט אזמעטום אוים־ גענזמען מיט אמתעד באװאונדעױננ א־ן ענטוזיאזם. אלע ױנטונגק פונם ״ױשן סאצ־אליםטישן און םאלקיםטישן געדאנק םארא״נ־קן זיך אוזס ױנע םארלעזונגק. אלע װילן■ דך באקענען מימ ױנע קלאדע און סוסטעמאטישע געדאנקק. אלע װילן העדן זק װארם. אםילו ױ, װאס ױנק ניט מסיים מיט אים, וױיפן, אז אין א סך ־ײער װינטיקע םרםים איז ער ױער לערער. . ער באקענט זיך מיט דער עקאנאמישעד שםלות םי־ן דעס ײדישן לעבן אין מזרח-אײדאפע א־ן עם װערט נאך שטארקער אין א־ם ױן לאנגאנעדיקע שטרעבונג איבערצדבויק דעס ײױשן לעבן או־ף די יםותת םין ארבעט און עדד-אדבעט <ער װערט אן אהטיװער כזעד און םירער םון ״אדט״). צו גל״נער צײט אבער זעט ער, װי עס הײבט אן מק״ם צו װעק ױן אלטעד חלוס - דעד חלזם וועגן א נײער װעלטלענער ײױשער קולטזר. ער זעט אוםעטזם אץ״ מזרח-א״ראםע דעם װאוקם און ױ אויסשפרײטונג םון דער נ״ער ־ױשער שול; ער זעט דעם נײעס ײױשן לעזעד און ױ ױנגע אז ם- קימענױקע ײדישע םאלקם־אינםעליגענץ. ער זעט םאר דך טויזנ- כעד באגײשטערםע צודיערער און ער םילט, אז ױן םערציק־יןךיקע א־בעט איז ניט געװק אומדםט...