Literarishe bleter · 1926-02-12 · 93 (12.2.1926) · p. Seite 104

93 .זא לימערארישע בלעמער 104 :־זאהעריקעד ײדייטער ,'אדיקאליזם א־ן אמעריקע, עס װעק םאד- ט־םט און געלײטערש די םראנלעמען סון דעד אלכעם־־נעד און דער ״ד־שער ארבעטער-באוועגונג און דער ײױשער ק־לםור. עס װעחפ אויםגעװעקם א אינטערעש צו נײע סראגן (״תר צלם־, ״א־נטעלינענץ און עם׳דא־צות״) און ד־ אלמע םדאגן װעק נאלוינטן םון גאד א נײער זײט (״ױ נאציאגאל-םאעמישע װידעתענורט םון דער ײױשעד רעליגיע״, ״היסטארישע אידעען-םא־בינמנגק־). עס װערט געשאםן א טעאדעטישער באזים םאד תר ײױשער קולטור-באװעגונג און תר נאציאנאל-ראדיקאלעד ײדישער אינםעליגענץ אין אמע,־יקע... ״הולטור-ם־לאסאםישער איתאליזם אין אלע םו־אגן םון װעלט- און לעבנם־אנשוױנג; תװאל־צ־אנעתר םאציאליזם אין אלע ם־אגן סין תם געזעלשאםטלעכן לעבן; ײױש-נאציאנאלע װידער-באלעבונג אין גלות אויף ױ יםודות םץ דעם םױיען קולטור-מענמשן - א־ן אלע םיאגן, װאם ױנק נוגע דאס ײױשע םאלרד - דאם זײנק, בקיצוד, געװען ױ װינטיקםטע םרינציםן, װעלנע ד״ר זשיםלאװסק־ האט םאדמולירט אץ תר םראנראם םון ״דאם נת לעבק־*) און װעלבע ער האט באגױנתט און ם־אםאגאנױרט אץ ױ ארט־קלק, װאם ער האט געדרוקט אין זשורנאל. ״דאם נײע לעבען״ האט נעהאט א ױ,־עקטע'װירקוננ אױף ת־ ײױשער זרנטעליגענץ און א אומריתקטע - אויף תר א־תאלאגיע םון דער נאנצער ײדישער אדבעטער-באתגוננ א־ן אםעדיקע. אבער נים נא־ א־ן אמעױקע ■אליץ האט זיך געם־לט זשימ- לאדםק־ם השםעד״ ער איז נאך אלץ םארבונדן מיט אײו־אםע, אץ א־ן דעם זעלב־קן יאר 1908, װען ער ג־ינדעם אין אמעױקע תם זשורנאל מיטן ם־מבאלישן נאםען ״דאס נײע לעבען״, מאנטיער א ױיזע קײן אײ,־אםע אנםײל צו נעמקי. א> אין תם לאנדאנעד קאננרעם םון ױ ם. ר.; ב> אין דע־ דצונג םון דער א־נטעתאציאגאלעד םאצ־אליםט־שע־ בױרא, װי א םארשטײעד םון ״סערם״ אץ ס א־ן תר ה־םטאר־שער קאנםעתנץ םאר תר ײדישער שפראך א־ן טשעד- נאװיץ, װאו ער א־ז געװק תר םאקטישער םארזיצער. ע־ קערט זיך אום צוױק קיץ אמע־יקע, װאו עו־ בלײבט ב־ץ יאו־ 1913. ער םאדט דא או־ום א־בערן לאנד און װערט באר־מט א־ן באליבט, װי תר בעםטער ײױשער לעקשא־. א טײל םון ױנע לעקציעם אין יענער צײם, װי צוס בײשםל, ױ לעקציעס װד-ן דע־ געשינטלענער אנטװיקלונג םון תם םילאסאםישן גע- דאנק, װערן םארעםנטלעבט (״ױ םילאםאםיע, װאם זי איז, װי זי האט זיך אנטװיקלט״, אין צװײ בענתר, םארלאנ מאקם נ. מייזעל, נױ-־או־ק, 1910; צװײטע אויסגאבע, 1920>. אץ תם סא־װא־ט צד תר ״ם־לאסאםיע״ דױקט ער או־ם ױ האפענונג און תם װאונטש, ״אז דאם ערשטע םילאסאםישע װערק אין ״ױש, װאם װע־ט איצט ארויםגענעבן, זאל העלפן באשאפן א ײדיש-שױיבנדע און ײױש תנקנת אינטעלינענץ, װאם באשעפ- טיקט ק־ ע־נםט םיט םילאסאםישע םראבלעםען״. אבע־ נים נאד ם־ט זײן ״םילאסאםיעי - מיש ױן גאנצער ליטעראו־ישער, םראםא־ גאנדיםטישער און לעקטאדישער טעשיקײט ד,אט עו־ געהאלפן שאםן א ״ײדיש תנקנױקע און ײדיש שױיבנױקע א־נטעליגענץ״ אין אסע־ ױקע. דערםיט האט ער צונענױיט תם באדן אויך םאר תד יד■ שער שול-באװענונג. <ער האם, װי מ־ר װ־יםן, נאך אין יאד 1698, נביאות געזאנט, אז מיר װעלן האבן םאלקס-שולן, גיםנאזיעס א־ן אםילו אוניװעדסיטעטן אויף ײדיש). אין 1912 װערט-אץ אםעױקע װי א־יך אויף יענעד ױט ־ם, אםגעױכט תר 25-יאריקער ױב־לעום םון דץ ליטעראױשעל־ טלי ט־קײט, און עס װעק ארויםנענעבן ם־ן דעם ־וביל״-קאםיטעט א־ן *1 *יגזנרגןורוקס *ין דריטן 1. ■ון וי .גייימלס* *ריגנסגן׳. קלערונג, נ־ט גא־ ״או־סקלעדעבץ״, קולטור, ניט נאד אויבנ- א־־ם־קע א־ן םאױאםעדטע ״בילדונג םאר ױ מאםן״, און אמתע פרײהײט םון געדאנק, ניט נאו־ ס־י־תנקעױשקײט. דאם ז״נען גע־וען זײנע לעקצ־עם און אץ תם נײםט איז געװען או־ך זײן ל־טעראױשע טעט־ק״ט. עד האט געדו־וקט דאן אדטיקלען א־ן ״םארו־עדטם״, שפעטעד א־ן ױ ״װאדהײט״ און ״צוקוגםט״. אינ- און מ. קאץ דיר זאליאטא־יאװ ױעב פא־שטארבענעם א־גאן םון ױ , דעש װעבנטל־עבן ד-אט עד דעדאקט*רש ״דאפ פאלץ׳ ־ אויך א־בער- ־ענ־ער צײט האט ע■ ט־עױטאױאל־סטן א־ן סטן- כאצ*אל* ־עט ״תד םא• ש ז־ץ דײטשע אדב ײד־ש און א־יף תשי או־ף געלעצט א־ן תם אומ- ״ א־ן ם־טנ־עאדבעט ױ נאציאגאלע פדאנע א־ן צ־־אל־זב זשדעגיע־. ימיסטן״ - ״ײא־רא -״לסײצן אדגאן םדן די ״כ״ ל־עגאלן אטגע״ען א םאר ־אר א־ן אםעדיקע, האט עד זיך א־ן ־א־ סססז אוטגעעקװט צוױק ק״ן א״ראב•;־. א געװיםע צ״ט האט ער םא־- בדאבט א־ן לעםבעת, דא־ עד האט געאװבעט פא־ ױ ט. ,־. און ױ ״ם״מ־שטן״. דארם האט ע־ אגגעשד־בן ״א בדיז פון א ײױשן םאצ־אל־םט״ <אויף ײדיש־), ״דעװ עדאנאמישעד מאטעד־אליזם א־ן ױ נאצ־אגאלע ם־אנע״, ״נאצ־אנאליזם א־ן ױ קלאםן-םאל־ס־ק םון םדאלעטאד־אט״ (או־ף דוש־ש). פון גאל־צ־ע א־ז עד אװעקגעםאדן קײן רוםלאגד, װאו עס אױ אדו־סגעשטעלט געװאדן ז״ן קאגד־דאט־ד םאר א דעםוטאט םון װי- טעבבבעװ נובעװג־ע א־ן דעד רוב־שע־ ״גאבודאדםטװענא־א דומא״. א־ן ױבלאגד האט עד ז־ך נ־ט געטאדט װײזן צוליב זײן רעװאלוציאנעתר טעט־כ״ט, האט עד נעװ״נט א־ן ם־גלאנד אתד א־יבבאהאלטן זיך א־ן םעטעדבורנ און א־ן מאבקדע ב־ז ער װעט אויםנעקל־בן װערן פאד א דעםוטאט א־ן דץ פעדזאן װעט װעדן ״א־מבאױדלעך״. ער א־ז או־בגעקל־בן נעדאדן םא־ א װאל-םאן (.װיבארשטשיק״), א־ן מען האם נעהאפט, אז ער װעט װעק א דעפ׳־טאט, אבעד ױ דעג־דונג האט נעפשלט זק קאנױדאטוד, א־ן װען דער סענאט האט זי שפעטעד געבשרט, א־ז שוין די צװײטע דזמע געזען םונאנדעד- נעטױבן. עד באזעצט זיך דאן א־ן ם־נלאנד, װאו עד אדבעט אינא־ינעם מ־ם גערשונין, םאד די ם. ד. און ם־רט דוך זײנע א״נענע א־דעען. אזוי װעדט לו־ט ז״ן א־ניצ־אטיז צונו־סנעדוםן א־ן ע־נלאנד א קאנ- ג־־עס םון אלע נאצ־אנאל סאצ־אל־םט־ש־ע פארטײען אין דובלאנד, װ־עלבע שטײ־ען נא־ענט צו ױ ב. ר. א־־פן קאנגױעב העלםט ער דודבם־רן באשלוסן װאס ױנען ג־נסטיק פאד תד עקבטעדיטאױאלן םײמ־זס. א־ן דעם זעלב־קן יא־ 1907 באטײליקט עד זיך װי א םאר- שט״־עד פון ױ ם.,־. און ױ סײמ־סטן אץ דעם שטוטגאדט־עד אינטעד- גאצ־אנאלן באצ־אל־בט־שן קאנגר־עש און העלםט ױ ײדישע נאצ־אנאל- באצ־אל־סט־שע פאדט״ען (״סערם״ און ״ש. ר.״> אײםצוקעמםן םאד ז־ך דאב ר־עבט צו האבן א םאדשגױעדשאםט או־םן םאציאלישט־שן קאננדעש. א־ן ־א־ 8סי״1 קומט עד צ־דיק קײן אמ־עדיקע: ער קומט װי א ״דע־לענאט״ ם־ן ױ ם. ר. און ״סערם״ (םי־מ־סטן), אב־עד ער בלײבט דא װאו־ג־ען א־ן גױנתט, ם־ט תר הילף םון א גרוםע א־נט־על־ג־ענ־ן און ראױקאל־ע טועד, װעלכע ױנען געװאוץ אנה־ענ- נ־עד פון ױנע א־תען א־ן זיך א־ב־עתעגעבן רעד ײױשער ק־לטור- אדבעט, — ױעם מאגאטל־עבן זשורנאל ״דאש נת לעבן״. תר זשורנאל װעדט, ם־ט קלי־נ־ע הפםקות, אדו־םגעגעבן םון 1908 ביז 1913, און זש־טלא־וםקי א־ז בםעט ױ נאנצע צײט תר פאדאנטװא־טל־עבער ר־עדאקטא־ און ת־ דעיםט םיטאדבעטער. עד םא״עפגטלעבט א־ן ״דאש נײע לעבן״ א ױיע װיבט־קע םילאשאםישע, םאצ־אלאג־שע, ליטע־אױש-קדיטישע און ם־בליציסט־שע אדבעטן. אין ד־עם גד־עסטן ט״ל םון ױ װעדט שא־ף און גרינדלעך תװיױרט תר