Literarishe bleter · 1926-02-05 · 92 (5.2.1926) · p. Seite 89

89 ליטעראריעע בלעםער 92 .*א קאנצענטרירטן ײדישן ישוב אויף די יםודות םרן ע־ד-ארבעט א.־ן טעױטאױעלער אװטאנאכיע. און רען ער האט א־ן א יאר אדוט געהאט א פריװאטע באראטוננ םיט א גרושע ראױקאלע צױניםמן, װעלנע זיינען געװען אוטצוםריק םיט דער אלגעםיין-צױניטטישער אדגאניזאציע, האט ער די ארױטגעזאגט דין מיינונג, אז עט איז נײטיק צ• גױנק אן א״גענע פארט־י םיט דער הויפט-םאדערונג םין א ײױשן טײם. אט ױ קלײנע בא,־אטונג איז געװען דער אנ- הײב *ן ױ שפעטע־דיקע ״טײמיטטך. דאנ איז געװען א־ן יא־ 1004. די־ר זש־טלאװנק• האט געװאוינט דאן אין אמטטעדדאם. דארט האט דך געהאלטן בײם גױנק א פױיה״מלענער אוניװערטיטעט, און זשיטלאװטקי האט געדאלט ױן אײנער םון ױ פיאםעםאק. אין דעם זעלביקן יאר איז אין אםשטערדאם םא־געקוםען אן אינטערנאצ״אנאלער סאציאליטטישער קאנג־עט. ד״ר זשיטלאװםקי םירט או־םן קאנגרעט א קאמ,־* םאר דער אנערקענונג םון דער םארטײ ם. ,־., װי םון א באװנדער ױנטוננ אין דעט רושישן טאציאליזט- און ער םירט או־ם: ױ ם. ,־. װעק אנערקענט א־ן קריגן א םא־- שט״ערשאםט אין דעם אינטערנאציאנאלן םאציאליטט־שן בױרא. סיפא־שמא,ײ,ט דך אבער א־ן יענער צײט אויך ױ ײױשע און ״ױשיםטישע טעטיק״ט םון ד״ר זשיטלאדםקי. א־ן םעטערבי־- גער ״םרײנד״ דרדקן זיך - און מאנן א שטארקן ,־ושם - ז״נע ארטיקלען אונטעק נאמען ״דאם ײז״שע םאלק און די ״ױשע שם־אך־ (1904)*). ױ םא־טיי ט. ר. דעלעג־רט א־ם (א־נא״נעם מיט דער ״באבושקא״ ברעשקאלםקא־א) קיין אמעױקע צו םיק דארט ם־א- פאנאנדע און צו זאמלען א םאנד פאר דער םא־ט״, און ער נעמט אויס א ־נאי צו מעגן אניטיק א־ן אמעױקע אויך פא־ ז״ן נא־ציא- נאל-״ױשער םראנ־אם. ער קימם קיץ אמעױקע, דערזעט םא־ זיך װידער א ״ױשן פאלקם-לעבן, - דאם װאם עד האט גיט געזען, נאר געהאט א־ן דנען, זינט ער האט (אין יא־ 1838) פארלאזן רוםלאנ־ — ער באקענט זיך מיט די ײדישע םאלקם-מאםן - און עם ה״בט דך אן א נ״ער םעױאד אין זק געזעלשאםםלענן און ליטעדארישן לעבן: דער םעריא־ פין ארבעט צװישן ײק. ״אנגעהויבן צו ארבעטן־־, האט ד״ר זשיט- לאזםקי געואגט אין א רעדע פאר ױ מיטגלידער םון דעם װארשעװער ״דישן ליטעראטן-םארא״ן - ״אגגעהויבן צו ארבעטן םון 1885 םאר ײדז, בץ איך אױבער צו ארבעט צװישן ײדן אץ 1904, װען איך בין געקומק צום גרויםן ײדישן קינוץ אין אמעױקע״״) אין אמעױקע האט געװארט אײף א־ם א נײע, גדוישע או־ם־ גאבע. ער ד.אט דא געםונען ברײטע ײױשע מאםן און א א־נטע׳ ליגענץ, װעלבע איז געװען םא־בונק םיט איר. אבער דאם דאדקע םארבונק-ױן םון דער אינטעל־גענץ מיטן םאלק אין אמעױקע האט געהאפ אין ז־ך חםרונות, װעלבע ױנען געװען ג־ט װינצ־קער ערנםט, װי דעפ אײראםעישן ײױשץ אינטעליגענטם אםגעריםן זײן םונם ״ױשן לעבן״ יענער א־ז געװען אםגעױםן - א־ז ױ מאםע ניט געװען אװ• שטא,־ק אונטער דער װירקונג םון זײנע אםימ־לאטאו״ש־ע א־רעען. דער ״ױשער אם־מילאטאד אין אמעױקע אבער האט געװ־דקט אץ א־ן א״ף ױ ײױשע מאםן, אויב נאד ער אױ געװען א ראױקאל. האט ױ םורא םא־ דעד ײדישער נאציאנאלער קילטור, די מורא טאמער איז נ־טא אױף איר קק הבשר םין דעם ״ראױקאלן״ געדאנק, םון דעם ״םראגרעם״, אנגעםילט אויך ױ הערצער םון א םך םשוטע ״ױשע ארבעטער און םאלקם־מענטשן. און מ האט געדארםט או־ם- ה״לן םון אט דעד מירא אי ױ םירער, אי די מאםן. עס ױנען, אמת, געװען צוױשן ױ יחיױם, װעלנע האבן נ־ט געליטן םון דעד *) *ינעינעדרוקס אין נ. 5 סון די ״געז*:ל<*סע שר םסןן,. *ין ״סריינו- זײנען די *רסיקלען געמתסעס נעװען ״ג• ג*יד*ר*ר'. **) ״ד-ר זשיםלןװםקי װענן זיך *ליץ- ״לים• נרעס.' נופ• 44, 1915. די גרעסטע פון אלע רשימות זענען די ביכער-רשיםות ״ת ב. ק ל ע צ ק י ן ײז ,צ ע נ ט ר א ל״ די בעםטע ביכער געםינט איר דארט נישן גל״כנעװיכמ זשן אװעקגעשטעלט םאר א םינםטערן אבגרונד. װק ניט ױ צוגעהעריק״ט צו דער םארט״ סאציאליםטן רעװאלוציאנעק, װאס ד,אט גדאד דעמאלט פונאנדעהעװיקלט איד גראגױעזן קאמף מים דער תסישעד רעגיתנג; װען ניט דער קיש״נעװער םאי״יאם, דאם האט מיך געצװא־נגען צו רעװיתק מ״ן ״תשן םראגראם, און װען ניט ױ באמת ברידעחלעבע, ליבםולע ה־לף םון מ־ץ ם־״ינד און תבר ש. ראפאםא־ט (אנ-םקי), װאס איז אדומגעגאנגען אתם מיר, װי אתם א ק־אנקן קינד, װאלט איך םיך אפ־ר ארויםגעדױיט םון דער םאבט םון דעם שװארצן תהום. א נוטעד פסינאלאג, א־נםטינקםיװ א פםיביאםאר, האט אנ-בקי ױן גאנצע טאקטיק אנג־עװענדט דעתיף, איך זאל נימ בלײבן אליי;, און איך זאל לאנג נימ בלייבן אויף א״ן פלאץ. םלעגן מיװ ז־ך ארוםטראגן איבעד ת װאונדערשײנע ערטעד אתם בעק, אץ דער שודײץ. אין יענע שװעדע טע:, װען איך האנ שזין אבעד פדש בדץ נאנצן עצם דערשםירט, אז דאם שדעקלעבםטע איז אתבער, אז ױ קאטאםטדאסע אין ם־ץ פעחענלעכן לעבן װעט םיך ניט צע- ירעין, און אז מײן צוגעבונדנקײט צו ױ אויםגאבן, װאם איך האב מיר געשטעלמ, איז נאך געװארן שטארקער, אײדער װען עם איז פ־יער, האב איך באקומען א בריװ סון מײן ם־ײנד ד־־ד תד םארב- שט״ן, םון ציריך, - א ברװ, אויף װעלבן איך האב םיך ק״נםאל אץ םיץ .לעבן ניט געדיכם״ *>. אין בריװ איז געװען אן א־יגלאתנג םון ד־־ר הערצל צו קומען זען ז־ך מיט אים אין באזעיל <דאם איז געװען ױ צײט םון תם ״או- גאנדא״-קאנגרעש). ״ד־יר םארבשטיץ, דעחױלט װײמער חײם זשיטלאװםק־, האם גום געװאוםט, אז איך בין א םארביטערטער קעגנער םון צױניזם, דער עיקר דערם>4־, װאם ער לײקנט ױ נאיציאנאלע ארבעט אין גלות און װאם עד קעמםט אנטקעגן אונזער אגטײלנעמען אין דער השישער רעװאלוציע. דץ בריװ האט מיר דעױבער נאך מער םא־- ח־תשט. אין דעם בריװ ד,אט מיר ד״ר םארבשטק געלאזט װיסן, אז ד״ר העדצל האם אים געבעטן, ער זאל בײ מ־ר אנפרעגן, צי קען איך ניט נןםק צו א־ם, ר־ר הערצלען, קײן באזעל: ער דארף זיך םיט םיר זק אין ױער א נײטיקן און װינטיקן ענין. *ױעגן דעם ענץ גוםא איז א װאדט ניט געװק אין בריװ). ערשט ל״ענענױק דעם בר־װ, האב איך מיך דערמאגט, אז א־ן באזעל דארף ױ םעג םארקיםק דער יערלעכעד צױניםםישער קאנג,־עס. אבער - אויף װאםער םײער קען מיך דארםן ד״ר העדצל? װאם סאר א עםקים קק ער ה^בן צו מיד? אמת, איך בץ נאך דעם ק־ש־ינעװער פאגראם געװאק א טעױטאריאליםט. איך האב םער דער- שםידט מיטן הארצץ, אײדער אײנגעזק מימן שבל ױ נ״ט־ק״ט םון אן א־יגן לאנד םאר א־נזער םאלק, גיט אויםגעננױק א ברעקל םון מײגע םריערדיקע אידעאלן און פאדעתנגקי־. - - -׳**). זשיטלא־וסקי איז געבליבן אן אװטאנאמיםם א־ן א ,,גלות-נא- ־*־?גאל־סט־, אבעד ער האט ניט געפילט קק שום םתירה צװישן דעש נלדת-נאציאנאליזם אדער א״װטאגאמיזם, װעלנן ער האט שוין לאנג געםרײױקט, און דער שט־עבגנג צו שאםן עהעץ װאו א *) י*רס, ז• 9. •♦) דןרס, ז• 10.