Literarishe bleter · 1926-01-29 · 91 (29.1.1926) · p. Seite 75

75 ליטערארישע בלעטער 91 .זא א ו ן ו ו ע ר ק א געשיכטע פון אמעריקע אין ײדיש מ ע נ ט ש ן מארק שאגאל חלל ר*נןןף. ״די געש־נטע םין יי ^*־)וײנייק■ טעטסוםן״. נאנד 1, די קזלזניעט (ל6־נ—/160) 320 ז. ב&נד 11, די רעװוןלוגיע (1780—1783) 0וװט*1י*נר*םיע) איך ב־ן אלימ םינשאונה־ײטיק יאר. געבויק אין ריטעבסק, אנען 304 ז. נ־ר״י*רק 1925. ־אנאז ־־־״ ע יממאמך יו־׳ר שא,־א*־: םיז איז נ־מ נאד א גומעד האנמ־ב־ך א־ן ,יועדכן מיי ד,אבן זיך גע- נ־ימ־קמ םון ל׳אנג, נא־ זי איז א סך מע.־, ווי ־אמ. דאמ בוך א־ז יעד אנדײב םון א נײעד מעמאדאלאגײמעד באדאנדל־נ: םון דעד אמעדיקאנע־ געדױנטע אין אלגעמײן. די עדיממע צזזײ בענדער רעלכע זײנען א־צמ דעדשינען ז״נען נאר א טײל םון דער געיגױכמע, װאמ װעמ באיממײן םון 5 :ענ״ דעד. די אלע 5 בענדער דאדםן אדומנעמען די גאנצע אמעדיקאנעד געדױכמע. דעד ע־עזמע־ באנד דיע־ע־למ די געימיכמע םון אמע־יקע םון דער תקושד װען ד־ לעגענדעם םון א־ן ביגזעד א״חקםע א־ז געװען םאד ׳, , ״, ,־ײכק״מ דאבן צוגעע־־גן אײייקלמ א־ן ־• געצן ם־ן א עקאנאמ־דזן קד־ז־ם. ראגאף גימ אונז א־ן א כ־אנאלאגידזן םה־ דאם ב־לז־ ם.־ן ד־ ־ע־דזמע ה־ײצן קא־׳אנ־עם אין דעם גא״דענעכ ליאנד. די קא־׳אנ־עם דאין געד־נמ אלם.א באזים םאד דער ד,״״ג1ץ<. װעליט-מלוכד,. זײ װעק ־אדז,־־־; גאנין אױשפ־דלעך מ־מ א סך ג־־נ־' לעכע דזטד־כן ם־ן דעם לעכן םון די םאד־גז״דענע םאצ־אלע קיאם;. דעד מהבד באדזדײבמ דאם עקאנאמ־דזע לעבן פון די קא״אנ־עם, דאש ױױדידזע א־ן פאלימ־דזע לעין (דזמ־מ־עכמ, שמ־אף, דפ־ם־־., פארבדענן), די באצ־ונג צו ד־ איגדיאנעד א. אז. װ. א םיל אנגעזעענעש פ־׳א־ן, װי א־ן די געװײנמלעכע גע־נז־כמעש ם־ן אםעױקע פאדנעמען ױ דעװאלוציע אין װעדדזדױניא א־נמע־ ב״קאן, א־ן ױ ,־עװאלוציע א־ן נױ״יארק. די ב״קאן-דעװאלוצ־ע אי־ געזזען א א־יםדזמאנד םין דעם ארע־מען מ־מל־קלאם קעגן דעד ,־ע״ גױזנג, װאש דאט ױ באלעסטעמ מ־מ שמײערן. די לעצמע צ~״ קאפיטלען םון דעס ע,־דזמן באנד זײנען געװידמעמ די ־עבנם״בא״ שרײבונגען םון בענדזשעמען םדענקלין און דזדזא־דז־נז ־־אדז־ננטא;. או־ב דעד עישטעד באנד דאמ א־ן זיך א םך נ״ע עלעמענמן א־ן דעד באלויכמונג און מאטעריאל איז דעד צװײמעד באנד געב־־מ אזיף אלמ״נאקאנמע םאקמן אבעד או־סגעמ״מדזמ א ייםל אנדעדש, ,װי עש א־ז ביז איצמ געמאן געו־אק. ראגאף דאמ ז־ך באמ־מ א־־שטײטשן מא־קשיםמידז די םיבות סײ םאלימישע א־ן ם״ עקאנאמ־שע א־ן שײכות מיט דעד געש־במע ם־ן די מעאריעם װיעגן דער דעײא לוצ־ע. נאכדע־ם קוממ די באשרײבונג םון די מלדמות פון דעד דעװאלוציע. ,־אנאז דערם־דמ אין צװײמן באנד די געדױכמע ב־■ דעם ־א־ 1783. עד װעמ װאדשײנלעך די רעזולטאמן פון א־יפ״ שםאנד באדאנדלען א־ן דעם ק־מענױקן באנד. ױ צװײ בענדעד באװ״זן, אז דער מזזיד א־ז ז״ע־ גומ באקאנמ מ־ט דעד גאנצ־עד מא־ע־נעד גע־גױבטע״ליטעדאטור א־בע־ אמעד־קע. םםעצ״על לאזמ ז־ך נאמעדקן דעד א־ינםלוס פון די צװ״ ליבעדאלע אמעריקאנעד ד־שמאד־קעד אדאםש און בידד. װען מ־ד םאדגלײכן זײן געשיבמע מימ נירדש ״געשיבטע ם־ן אמעדיקאנעד םאלק״• זעען מ־ד, אז געװישע מײלן ױנען אוישגעקומען בײ דאנאפן א סך גע״ ל־נגענעד, א״נפאכער, און מעד ם־נמעט־שע,־. אזוי למשל א־ז ד־ :אשױ־בונג ם־ן ױ ם־ליגרימען, םוד־מאנער, קװאקערס א־ן אנדעדע שעקט;, װעלכע דאנן זיך באנעצמ א־ן אמעױקע, גאד א שך פױ״ שער אין םארגלײך מימ ױ װאם מיד ל״ענען א־ן ד־ מעדםמע אמעד־קאנע־ געשיכטעס. ,־קגאף איז אײגנטלעך קײן מאדקש־שמ נ־ט, עד א־ז גיכער א םאציאלאג װעלכעד וױל ארוםנע־מע־ן אלע גענימן םון מענטש״ א— א־ן םאריז. מ״נע עלטעק ז״נען געװען ם־אשמע ײדן. קײן זאך דאב איך נימ אװי ם״נט װי מוח״אדבעמ, א־נמעלעקמו״ צ• אלין, װאש װעחט ארויסגעזאגמ אויף מ״ן חשנ־ן א־ן די :א״אנע;, אויסשטעלונגען בין א־ך גלײכגילםיק. עש ארמ מ־ך נאנץ -נ־ק, װי מ״נע װערק װעק באמדאכט און װאס םאר א מ״נונג ב־אמ פון ױ. א־ך שע־ן אבער ױ מיינונג םון א״ניקע ם־ן מ״נע א־ך ארבעט נ־מ א־יף קײן גױיטע טעמעס. פאדן װעלמ״קױג דאבן ט־ד געזזכמ א פ־אסט־שן א־דעאל, א כ־מע ם־ן פלאסטישע ם־אבלעמען ד.אמ אונז םאדבאפמ. ־עד ק־יג ד,אמ באשאםן אן אנדער פלאשט־ש װעדק, .װאש ־אמ א־נז א־נגאנצן שארשלוננען, ער דאט ד־ סאדמען א־בעד״;;״מאפ;, ױ ל־ניעס צעשמעדט און דעם גאנצן װעלט׳א־1 אן אנ־ער א״ב־ען געגעבן• י־ז דײנט דאב א־ך ז־ך שוין צװײ אדעד דױי מאל געב־מן. א־־ ־ג־אף דעם 1925, אװי צו זאגן דאש לעבן םון א מענמשן, :■־; א דײנמ־קן מאלער, זײן אמעש, זײנע באדעדםענ־שן און או־ך *•׳ ״עי־ק־ אין פאױ״לײך מימ א בדיגעל, א ,־עמכ־אנד, דאלמ איך שע״ ־אנען פא־ א קלײנעם מאלער, םא־ אינזעד צ״מ איז ע־ אבע־ד דע־ ג־עשטעד. א־ך װ־ל א ק־נםמ םון דער ערד און נימ בלז־ז פון קאפ. איך דאב ליב רוסלאנד, כיכדץ אבער, אז א־ך דאב ליב פאױז נ־ע־ ־־ אלץ־ אין דעד ,װעלמ. קונסט איז אינטעדנאציאנאל, אבעד דע־ ק־נשטלעד מוז נאציאנאל ױן. געארג נדאקא רעפרעזענמ־רט א־ן מ״נע אויגן ױ ם־אנצויזישע טראױציע א־ן איד העכםטעד םה־גה. ... א־ן ױ ערשטע יארן םון דער באלשעװ־סמישעד העדשאפמ :־ל א־ך געװען א ױרעקמאר םון אן אקאדעטיע. א־ן מיין שװל ד.אב איך צוגעלאזן א־בעמער, םאדבער לםשל, דאכ ־אבן געקאנט ױ מלאכה םון מאלעױי בעסער םאד מ־ד. א־ן ־י ־אע־נא״ע־ װארשטאמן דאט מען געארבעט או־ף באשטעלונגען אץ אץ ם־״עד קאנקורענץ. מיהאט געםרוװט ארײנטראגן ױ ק־נםמ א״ ־1ענן, כױ דאש לעבן צװ פא־שעגערן. טיהאט באמאלמ ה״• לע־, מ־אמ״ײען, װאגאנעס. נאכדעם האבן ז־ך ביםלעכװײז צ־ױק״ ״ד,'"*-־ ־־ אלפע פראפעסא־ן, ױ נײס-אויםמועד דאבן געמוזמ שאד- •אץ :״עדע הלמיױם. די ם־אלעמארישע ק־נסט דאט גאדנ־שט גע• *־<:־. מדאמ נא־ צעבראכן עטלעכע מענטשלעכע העדצעד. מע דאמ ג־דא־מ שאפ;, מיהאט געװאלט בויען, אבער עס.ד,אמ דעמאלמ "<:•'־'־־-• דאמעױאל, פשדמ דאם סאמע נײט־קסמע דאמ געםעלמ. ד'׳¥*-* ז־ך געאמפעדמ, געשד־ע;, אויםגעמאן האמ םען גאנץ וױינ־ק. אץ ד״ן קאמפאז־צ־ע בין איך ק״נםאל נ־מ םאנטאסמיש אדעד :'--א־״ד• א־ך האב קײן שנעונות נימ ליב. םול םיט םארמרו־ען 'י'" ¥* א בדעקל חשק צו ק־יכן פון דער ד״ײט, מאך א־ך ױ ־ן־״ע קאנשטרוקציע םון מײן בילד, אױינזעצנױק אין א ליידיקן "״" 'י■ קע־פעד - װ־ מיד םאדװילט זיך - אדעד א נעגנשטאנד. איך דאב צומױי צו זיך. א'־ אדבעט םים געדחלד.