Literarishe bleter · 1926-01-22 · 90 (22.1.1926) · p. Seite 63

63 ליםערארישע בלעטער 90 .■וא ו י ף ו ו י י ם צ' װאס דיאט םען רארט דעתרײכט? העכסטנמ צוש ״מאתן ושודנאל־ צום ״ענגלישן םיידוש״ און צ־ש שונדיטעאטער. איז ראם ײדישע קולטור? אך, מיר אוםגלויביקע גלויבערו הענעמאניע העגעםאניע... םיאר א שײן װארט, א סאטר־ארכאליש. סיאיז דא העגעםאניע םון אײן לאגד איכעק זנ־וײשן, ד. ה. דער הערלעכעד אגכליק םון א זנוױי״און׳םעחניקער הא־םאט׳םאטר־א־ך. דאס לאזט ז־ך הוםס דין. אנעד העגעםאנ־ע םון םאעזיע - לײגט זיך עםעס נ־ט או־םן שכל. אויף א נאנקעט א־ן מאםקזע לבנוד דעס םאעט א־ציק םעםער, האט דער םאעט א. קושניראז געםארערט די העגעםאניע םון דער ײדישער םאעז־ע אין רוסלאנר א־בע־ רער נאנצע־ ״דישע־ םאעויע אין אלע לענדער. ,,װײל ױ סאװעטישע ײרישע דינטונג איז איצטע־ ד אײנצ־קע שטיס םונס קאנקרעטן שעםער־שן לעבן אין דער ײדישער דיסטונג״. ״א־ן דעס םאתעסן םון די אבסטראקשע ״היםלען און שטע־ן אין כמארעס״ א־ז דער בוח םון רער סאװעט־שעד ״דישע־ ױכטוגג. דאס םארזיכערמ איר ראס ערשטע ארש א־ן דער גאגצעד ײדישער ױכ״ טונג. און לײװ־ק זאגט•. ״א װײסע זילנערנע לבנה הענגש א־בעו־ן ה־מל םון דער נײעד ײדישער םאעז־ע א־ן סאדעםן״רוסלאגד. א װינטערדיקער היםל. קאלש״. עס קען זײן. אז א־ן ױן טענדענץ א־ו קושניראז גערעכט. אבער װאס האט עס צו טאן טיט טאלאנש? ניש א־זי כאריש נ־מ א־ציק םעםער מיט קושניראװן הגם ױ ו״נען אן םםק באגאנטע םאעמן קענען נאך נײ הײנטיקן טאג זיך ניט םארמעסטן מיט ױ יד־שע בוחות אין אנדע־ע לענדער, װײל אקטאבער - א־ז אקטא״ בער, און טאלאנט א־ז טאלאנש. דעדזײל קען ניט נא־ ם־ן העגע״ םאנ־ע ניט געײעדש װערן, נאר אםילו םון א־ינםלום. הלװאי קומט ע־ נאר, מ־ר װעלן א־ם אויםנעםען םון װאנק ער זאל ניט קוםען, או־ב ער טראגט נאר א־ן זיך דעם םוד םון לעבן• ױבילײ־-סקאנדאל א בשורד,'טובד,, ״בױדער״ םון א־־ראםעז שלום אש םארלאזט אםעױקע מיט תגזה און קומט צוױק צו אײך. אםשר ניט םון ליבע-צו אײך, נאר םון שנאה צום אלדײטניק. אויף דץ ױג־לײ׳א־ונט, בײ דער םארשטעלונג םון ״א שנירל םערל״ אין ק־נסט-טעאטער ד,אט שלוס-אש זיך א־םגעקע־ט מישן רוקן צום אמעױקאנער ײדנטום, ניט ,־ענענעגױק דעס ״סא־װעדטס״. - איך דארף אײך נ־ט, ד.אש ז־ך אש נכ־א־ש צעב־־זערט, א־ך גײ אװעק סון א־יך צו מײנע בױדער }?ין אה־אנע. א־ער נדעםטן פאעט, מאני לײבן, לאזש א־ר נ״ען שיך. די אלםנות םון א־־ערע נױעסםע גזײ שױ־ען ב״ מיר א־ן ױ קעשעגעש.׳) לאזש א־ר הונגערן. נעםש אייך א־אם א מוס־ םון ױ םאליאקן, .זאש האלטן ױערע שױםמשטעלעד א־ן ױ אלטע קײוע,־לענע םאלאצן. א־ר קו־םט ניט אונזערע בינער - איז װי איר װילט זיך. םיך שםייזן ױ רוםן און די ױיטשן. א־ך דאו־ף אײך ניש, אדיעז _ ־־ אי״א־-אי, םה רעש חבר שלוש אש? לאםיר זאגן אז דער ע.־לס האש ניש באלאגערט דעם טעאשער, לאםיר אםילו זאגן אז םרײנד מא־שאל איז ניט ב״געװען בײ אײער שמחה - , איז שוץ געעקם ױ װעלטז שװארץ א אופגלויביקע נלויבער א םענטש, װאש שלאגט זיך בל יםיז מימן קאם אין דער א־ביקײם, א מארערנער ״קץ״-זוכער, אן אומגלױביקער גלויבעד- אזא אױ דער ד״ר א. מוקתני. ער דערדראםעט זיך ב־ז צום סוף און שלעםש איץ־ םיט, אזזי ז־ך לײכמ, םלאםלעריש, װארזאגעױש. אײדער איר זעט זיך אתם, -,אלט ער שוין אײער חםק אין האנט - און דער סך׳הכל פון אײעד לעבן װערט אײך קלאר. אמ ד,אש איד אזא געדאנק און.םרוװט, אדדבא, דערטראנם **£ . פון חסלאנד הערט םען ישועות און נחםות: ה־נדערש־ער ײדישע שולן עםענען דך, ײדישע נעױכטן, ײױשע טעאשערן. - ״עס איז אלץ אםת, זאגט מ־קתגי, אבער ױ שולן ױנען נ־ט ק״ן ײױשע. דארט לערנט מען קאטוניזם אױף ײױש, קא- :••:־סםיש-מיסיאנעױשע שולן. דארט לערנט מען דעם ײדישן קינד, אז קײן נאציעס זײנען ניטא, או נאציאנאלע קולטוק ױנען מיםט, ראש מידאדף םון ױ אםרײניקן די װעלש. ״די ערשמע, װאש װערן א־בעתעקאנש אין דעס קאםוניסטישן קעשל ױנען ײק. געם־ששע חתונות צװישן ״ק און קױסטן ד,אבן אנגעגוטען ממש אן עםידעםישן כאראקטער . ״און ױ ײדישע שול האט תרנײ איד חלק, זי שוט איר אר׳ נעט אויף ײױש. ײױש איז געװארן תר אײנציקער ס־מן םון ײױ- שעד קולטור - ײױש א־ז א בלי, װאש נעםש אין זיך אלץ אר־־ן, אנ־לו שםד, פארלײקענונג. אלץ אויף ״ױש. אײן תורה עקםיםטירט פא־ אלע םעלקער אין תסלאנד - און ױ דאזיקע תורה װעחט :לו־ז געלעתש אויף םארשײדענע שפראכן. ״איז ראס ײז־ישע קולטור?״ י דוכש ו־ך, ניט מער װי םלאפלעױשע װארזאגעניש - און א־רבא, באםת םתבירט, דערמראנט זיך ניט ביז צום םוף. רבונו׳של׳עולם, װער לאזט עם אונז ניט לענן, - ױ אײ- :־קײט? און אםשד איז גאר ױ ״אײביקײם״ א מין נעדװע־שע ד־לאת רחםנא ליצלן, װאס לאוט אוגו ניט געגיסן םון ״חײ שעד,״? א־ן אםשר איז בכלל אונוער גלויבן אין תר אײביקײש םון ײױשן פאלק אן אויעעשראנטע סעשה? אםשר װאלט גאד געװען א סנרא, אז םיזאל שזין אמאל אויםהעו־ן צו םאםן תם דופק סון פאלק ־־ג־־אל א־ן םשוט לעבן און װעלן לענן. אש אין אמעױקע, למשל, עפנס מען ניש אזויםיל ײז־ישע שולן, נים קײן ײדישע נעריכטן און י־ך א־ן פאלעםיק איבער דער שםראנן-םראגע, װיל ער בלויז זאגן ד<כ סאלאנטםולן קאלעקטיװ, װי א קינםטלער צו קינםטלער, אז ראס או־סגעחלומטע אױ צו איש ניט רעתאנגק, הגם ער קאן הע- כ־דש, אז עס םעלט דא ראס אוםמיטלבאת. ער װײזש אן, אז מב ג־לסש אויםגעשרײ: ,,רבי, העלף םיר, לײז םיך אוים, איך "־ל ־ערן ליכש״ - דאס שטוד־עםױקםטע א־ט אין ם־עםע - א־ז א־נ־-אנצן םארלארן געגאנגען. ער מײנש, אז דאש װא־ט ״ליכמ״ "?ן ־-אר ניט פארביטן װעוץ או־ף קיץ אנתר װארט. ער האט א״ני-עײיקט זיץ יאדויעק, װאס בײ אונז איז מען אזוי םא,־- שװע־נ־ע־דיש איע בוחות, נעת עס םאדערט זיך א אײנהײטלענע לד־-יפי־ענגוננ םון אלעםען, כױ צו שאםן אונזער קולטוד ננלל א־ן פא־־נדעו־ אונוער מעאטראלע קולטור. דע־ היםשער עולם האש װאתש באגױסש לײװיקן. 20 תצעםבקר 1925 , י, £