Literarishe bleter · 1926-01-22 · 90 (22.1.1926) · p. Seite 57

57 ליטערארישע בלעטער 90 .זא נאציאנאלע םראםאנאנדע און געװינען ױ נײשיקע קרעםשן סאי דער םאציאליםטישער טעמיקײט צװישן ױ ייױעזע מאשן״. י ׳•) צו גליינער צייט ד.אט ער אקטיװ אנטייל נענוםען אין די הייטע ױםקושיעט און אין דעם םארביטערטן איךעק-קאמז צװי־טן די ״נא׳ ראראװאלצי <ױ שםעמערדיקע ״עש-עדן״) און די טארקםישםן םון םלעבאנאװם חדר - ױ סאציאל׳דעםאק־אט;. איינע םון ױ ױשקוטיעש, אין װעלבע זשיטלאװטקי אױ געװען דער הױפט רעדנע־, האט ױך פארצויגן או־ף גאנצע צװײ און זיבעציק נעבט. (םען םיעכט דעיא׳ ט־רן ביז דרײ םיד א ױנער אינדע־ם־י). זשיטלאװטקי א־ו ניט א־נ׳ נאנצן איינשטים־ק געװען םיט אײן צד אין ניט םיט דעט אנדערן. ער ד.אם נעהאט ױנע א״נענע מ״נונכען װעגן די אלגעם״נע שאציאײע און םילאשאםישע פראבלעםק, אזוי װי ער האש נעהאט דץ א״נענעש קוק או־ף דער ״ײד־שעד םראנע״. אין ויץ - םריער ציטירטער - ארבעט ״ױ אנטשט״ונג ם.ין דעש ״שאױז ױשקיך שאצ־אלישטאװ רעװאלו־ציאנעדאװ״ (אםגעדדוקט װי אן א,־ײנפיר צו ם. ש. ראזענב־יםש ״ע־־נערוננען םין א םאצ־אל־שש רעװאלוציאנער־, נױ-־ארק, י) , האט ז־טיטלא״שקי א־בערנענעבן ױ וע־פמ׳געדאנקען, װעלבע ער האט צוש ע־יטטן םאל םארמולירט בער״ ױ בערנער ױשקושיעש א־ן װעלבע האבן געהאט א־א נרוישע באױיטוננ סאר דער טעא־עטײטער אנטװיקלוננ םון דעש ־וש״טן (אין שםעטער או־ך ״די־טן) שאצ־אליזש. ױ, ,װאש ,װ־לן ו־ך באקענען מיט אמ ױ נעדאנקען, קאנען ױ נעם־נען א־ן דער דערםאנטער ארבעט. ״א באױבט װעגן מק ־טטאנרש־נקט א־ן ױ םאקשן, א״ף ,דעלבע איך שש״ן זיך, ש,״ײבט דארש ז־נױטלאװבק־, האב איך אװ״קי.עיט־זמ מ־בא־לאװשגךן <רעש באױמטן ױשישן םובליציבט און לישעראט־ר קר־ש־קער-ש. נ.> און שםעטעד םארעפנטלעבט אין ױ־טש א־ן םער׳ נעשטארםערש ״ד״טשע װא־טע״. אין דער ױיש־טע־ שאציאל־שטישעד ל־טעראטור האט נאך עדוא־ד בערנשטײן אויםנענוםען ערנשט םי־ן ארבעט. קאאומשק־ ד.אט זי אפנעםטרמ מיט אן א־־ש־ײד, אז ױ סאציאל-דעםאק־אש־שע םא,־ט־י איז א קאמ־׳םארש״ און האט נימ קײן םיל צײט א״ף טעארעש־ש׳װישנשאםטלעבע אונטערזובונגען. :אר אין ױםלאנד א־ז ױ םאלעם־ק געװארן א היצ־קע א־ן א שארםע. מי׳ כאלאװסק־ ד,אש דעש גאנצן םאקש־שן םאטעױאל און א טײל םון ס״ן ארגוםענטאצ״ע אר״ננעב־אבט א־ן ױן םאלעמיק קענן דעש םארקס־זש. דאש האט אױיסגעױםן םלעבאנאװש ענשםער א־ן ױן בא־־מטן בעל׳ טאװ-בוך, ,װאש האמ דעש םארקס־זש באנר־נדעט אויף װאש ער א־ז נעװען באנױנדעש בײ םארקשן גופא: א״ף דער םאשעריאלישט־־ט״ טאנ־שט־שע־ ם־לאשאםיע, דער קאםף םא־ א־ן קענן םארקביזש האש זיך םונאנדעדגעקאבט און האט נעפירש צ־ א קלא־ע־ א־ן ,־״נ־ע־ער םונאנדערשײדוננ אין ױ ליניעש םון דעש שאצ־אליבט־־טן נעראנק״••). א־נאײנעש םישן קאמף םא־ זײנע אירעען האש זש״שלאװשק־ רע־ מאלט שוין אבעד נעםוזט ם־רן א־יך א קאםף שא־ ז״ן םאשער־עלער עהס־םטענץ. א־ז ע־ א״נםאל אװעק זיך אן עצה האלטן מ־ט דעש באראוםטן לודװיק שטײן, װעלכע־ א־ז דאן ניט געװען נאך ק״ן פדאםעשאר, נאר א םר־װאט־דאצענט א־ן דער ציריבע־ אונ־װעיש־טעט, װעלבער האס אבער נעהאט ש״ן דאן אין ױן רשות א םאנר אז־ף צו העלםן ארעמע ײױשע ששורענשן. זשוםלאװשק־ האט נעװיזן שט־ינען ױ האנטשריםטלעבע ױיטשע איבערזעצ־ננ פון ז״נע ״םישלי״, - װעלבע האבן א־ש אל־ץ שוין דאן, אנב, נ־ט א־ננאנצן צופױדנ׳ נעשטעלט, - און לודװיק שטיץ האט א־ש באשט־מש א קלײנע פענסיע םון דעש סטודענטן־םאנר און נע־אטן זיך שפעצ־אליזירן א־ן ם־לאםאם־ע. *) יירס> ז• 25, **) יזרנז״ ז• *5. אלע ײדישע און אײר$פעישע קלאסיקער באקומט איר צו שפאט*ביליגע פרײזן לױס די גײע רשיםות סון ר. קלעצקין און ״*ענסראל״ און אין װםעד 1888 םאחלאוט ער ױםלאנר און ק־םש קײן בער׳ לץ, װאו עד דאט דך נעלאזט טרעםן מ־ש דעם םא־שסײער םון רעד ציױבעד גמםע. עש מקט זיך אן דער אוישדענדישער םעױאר פון וזײש לש״מלאװסקיס לעבן און טעטיקײמ. אין יא־ 1888 איז ושיטלאװשקי, װי טיר װײםן, געקומען ק־ין בעדלין, ,װאו ער האט זיך געזאלט םרעםן םיט דעם םןןרשט״ער םון דער ״ױשער סאצ־אליססישער נרופע אץ ציױך. יענעד א־ז ניט געקוםען; האט דך זשיםלאװסקי דעדװײל אפגעגעבן ם־ם ױנע װיסנשאםטלעכע סטוױעס: געהערט לעקציעם װענן משנה םון סרא׳ פעסאר שטראק, װעמק עם ױנק, אגב, שטאדק געםעלן נעװען זש־טלאװםקים ,,נעדאנקק װעגן דעם גורל םון ײדנטוש״; נעהערט אנדערע לעקצי׳עם (.װענן עםנאלאנ־ע, װענן עששעשיק) אין נער- לינער אוניװערםיטעט; זיך םארטישמ װידער אין דער ײױשער גע׳ שיבטע און - אין דער םארקסישטישער לישעראטור. צום ס־ף זומער איז ער אױיםנעשיקש געזארן פון םריישן (דארש האט נאך געהערשט דער אנטי׳שאציאליםטן-נעזעץ) - און ער איז אױבערנעפארן ק־ין ציױך. קיץ ײדיש-סאצ־אל־סמישע ארגאניזאציע האם ער דארט ניט געםונען. װי נאר איר ם־רער ראב־נאװיטש (א זץ פון דעם הע־ ב־ע־שן שױםטשםעלער שם״מ אױ אװעקגעםא־ץ, איז םון דעד אר־ נאנ־זאצ״ע גארנישש ניט געװאוץ. עס איז געבליבן םון איר אן ארעמע ימשה סון א פאר נימ׳םארט־קע מאנוםקריםשן. און ״םען האט״, װי זשיטלאװנזקי אלײן דערצײלט, ״געדארםט אנהײבן װידער פ־ן אנהײב אץ דער עיקר - געםינען מענטשן, װאש זאלן אײנ׳ זק ױ נױםװענמקײט פון םארשםרײטן דעם סאציאליסםישז אידעאל צװישן ױ ײרישע ארבעטער. אזעלבע ױנען אבער דעםאלש נעװען נ־ש בנמצא״.♦) ױ ױנען געװען אםשד אין אנדערע עדטער, װי, צים בײשםיל, אין לאנדאן, װאו עש איז נאך אין יאר 1876 גע׳ נרינדעט געװארן א ײױשער סאציאליםטישער םא־א״ן, װעלכער ד,אש נעםירם ױן ארבעט אויף העברע־ש און אויף ײױש, אבער ױ ײדישע שאציאל־םטן, װאש האבן דך געפונען אין דער שװײץ, ױנען אלע געװען אםיםילאטאױש׳קאשמאשאליטיש געשט־מט, און אויף אלע טענות און טעא־עטישע ארנוםענטן האט זשיטלאװסקי נעקראנן םון ױ אײן ענטפער: ״ניטא ק״ן ײדיש סאלק, ניטא קײן ײדישע שםראך, ניטא קײן ײהישע ארבעטער״.••) האש םק ױ ערש8ע זאך, געםוזט אויסװעקן א־ן דער ײדישעד שאציאליםטישעד אינםעליגענץ אן אינטערעס צום ײדי־ק םאלק, צום ״ד־ייק לעבן. האם זשיטלאװםקי אינאײנעם םיט ױ סטודענשן חובבי׳ צ״ון, װאם ױנק געװען אין ציריך, גענױנדעש אן אוטפארטײ־שע ״ױש סטודענשישע ארנאניזאציע מישן דייטשן נאפען ״םערא״ן םיר ־־ששענשאםט אונד לעבק דעם ײדישק םאלקעם״. מרך אש דעם פאראיץ האט זשיטלאװםקי געדאםט ,,שונאנדערצוװיקלק ױן ײדיש׳ •) זע זעיםלע־וסקים •ר״נסיר עו ם. 8. ר*זענבווסס .ןריינעײנגןן פין ■ סןביעליסס־רעזוןל־עיענער״ נױ-ןרק, 1921, ג. 1 ז. 23. •*) יןרם, ז. 45