Literarishe bleter · 1926-01-22 · 90 (22.1.1926) · p. Seite 56

90 .זא ליטערארישע כלעטער 56 א״ער ארױםטרעטונג, נאםארננױק ד דורכאױם טיט םעחענלעכע, אזױ צו זאגנן, ״םינאנציעלע״ טענות צום ײדישן םאלק בכלל און צו רי אמעריקאנישע ײדן נםרט? ײדישע ל־טעראמוד אין אמעריקע איז א מםידת׳נסש-זאך - דאם, םא־שםײט איד אװדאי אל־ין, האבן ױ אמעױקאנישע ײדישע שױיבער געדאט אן א שיעור מעד געלעננתײס אויף אױסצדנעםינק גיכער איידער איר. איער ײדישע ליםעדאטור איז - אין אםעדיקע נאך מער, װי עתעץ אנדערש - ענג םא־גינק מיט אנדעדע זײטן םון ײדישעד קולטור, - נײדע װא־צלק זיך ב״ אונז א־ן - אנטשולדיקט םאר אזא הויך װארט - אידעאליזם, אײנגעשםאר- טער אינעתעבנקײט אן אומאײגנתרקײט. וױיםט איר, אז עם האלט שוין דעדבײ, אז דער ײױשער לײענער אין אמעױקע, דער באװאוםטזינ־קער ״ױש-קעטםער-און קק אנדערע לעזער םונם בוך קאנק מיד נים האין בײ אט ױ אומשטענק, א־ן װעלכע עס געדײעט ױ ײױשע קולטור, דערהויפט אין אמעױקע - הײבט שוין אן צז טדאכטן, אז דעד ײױשער שױיבער האט קײנמאל ניט נעמײנט ערנםט מיט זײנע ד״ד, אז בײ א־ם איז אלץ אנשטעל בלויז, צוליב ״שײנקײט״-װעגן? - און װעד איז א־ן דעם שולדיק? װײסט איד, אז עם האלט שוין דערבײ, אז דעם באװאוםט- ז־ניהן ײדישן לעזער הײבט שוין אן אײנצוםאלן: ״ער, דער ײדישער שדײבער, האט א םנים םון תםיד אן באטראכט ױ ײדישע ליטע- ראטור און ױ ײדישע שםראך, װי א הו־יכמומיקן געשענק ױנעם פאר ױ ארעמע מאםן, צו װעלכע ער קאן םונדעםםװענן האבן םינאנ- ציעלע תרעוםות״... יא, חי אש... עם האלט שוין אױך דערבײ, אז דער נאװאוםטז־• ניקער לעזער, װען עד דערהעדט ױ שטראף-ױיד םון א גרויםן ײױשן ױכמער, װערט ער שוץ מער ניט נתםעל, עד גיט נלויז א קוק םון דער זײם מיט א שמײכעלע, זײער א םקעםםישן. און דאכ דאזיקע שמײכעלע באדײט: - דו ה״םט מיר אחיסנעםען א ברעקל םון םײן או־נ, - נעס בעםער אװעק דעם קלאץ סון ױין ברעםז ש־י;, שםעלנױק ױנע ערשטע שװאנע ל־טערארישע טױם, נאכא- נאנ־ או־םגעשױען, םײ בעלעטױשטיש א־ן סײ פובל־צ־כט־ש, ױן װײטא; א־יע־ ױ פראילעמען םון ײדישן װארט און ױנע שעםעד א־ן אמעױקע; װעלכער האט, םמש װי א ״מוק״, געטאטשעט אץ גע־־־בט ױ ח - נעפחװט חיבן ױ ח - נ־ט אזױ בײ .ױ זעלבםטצוםױדענע אמעױקאנישע ײדן <איך בין געװען מםופק, צי מ־נע ײר־שע זאבן װעלן אםילו :אר דערג־ײכן צו ז־> נאר בי־ א־־נ־קע נ־ט װײנ־קער זעלבםטצוםרידענע גח־םע ײדישע ױכטער א־ן אדעױקע, װעלכע םלעגן געוױנלעך םאדליק ױער ח ערשט דע- מאלט, װען ױ םלעגן אנגעױרט לעק... םינאנציעל. קײנעם קאן דעױבער נ־ט א״נפאל;, אז א־ך װ־ל םיך דא אננעמען די ״קרױח־ע״ פונם אמעױקאנ־שן ״ײדנטום״; קײנעם װעט דעױבער ניט װאונדעק, פא־װאם א־־ך א־ך טרעט עפנטלעך אח־ם מיט א טענה צו אײך- או־ב א־ד זײנט שו־ן ארױםנעטראטן םיט אזעלכע טענות צו אונז: - א־ר, א באד־מטע־ ײד־שער דיכםער מ־ט א גחיםן אװ- טאר־טעט,;־ט ק״ן ,װינקל-מענטש, ניט ק״ן םארשפא־טער קאב־- נעט-ק־נםטלער אײנער ,װעלכער לאזט העק ױער און זײער אפט זײן דארט א־ן ענ־נ־ם, װעלכע האבן ױ .װ״טסטע שײכות צו ױן ק־נבטלער-באר־ף - פאח־אם זײנט א־ר ביז איצט געװען אזוי... נלײכגילט־ק צ־ ױ פדאבלעםען םון דער ״דיש-אמעד־קאנישער קול- ט־ר און ײד־שץ װארט א־ן אמע־־קע - צו װעלכער במעט ק״ן א״נצ־קער ײױש-אמעױקאנישע־ ױכטער איז ניט געבליבן גלײכניל- ט־ק און ד.אט דעױבעד נעמאכט דעם א״נדחק םון בלויז אן אר- ט־םט-נאםט־אל־אר? װעמעם ד״ייפט-עובדא איז צװ לעבן בשלוש מ־ט ד•, א־ן װעמעם הענט עם ל־נט דער דערםאלג םון ױנע נאבמ־אלן? פא־דאב האט א־ד געמאכט אײעד *אחיםטױט ערשט א שעה םאר א״ער אנטלו־םן פון אמער־קע, װ״ל בײ א״ך א־ז קלא־ געװאק, אז מער ,װ־לט א־ד שו־ן קק גאםט,־אלן אהער ניט מאכן, - א־ז צו שטא,־ק דע־ א״נדרוק, אז םױער ד.אט א־ר אדער דעם מ־ט נ־ט געד.אט, אדער נ־ט געם־לט אין אײך ױ נוימװענױק״ט םון אלא א־־־םטרעט? און ױנט א־ר שוין ענדלעך יא ארױםנעטראטן — םא־װאם האט א־ר געדאדםט אפשװאבן דעם דן און װעדט םון י ט ל א ו ו ם ק י .יןןריקן ױנילײ) ן ניז־יןןרק אנב, איז ױ נאציאנאל-םאציאל־םטישע שיטה נאך ניט. איננאנצן סארטיק געװען. זשיטלאװסקי האט נאך געהאלטן אין אײבעטן או־ף א־ד. א־ן סוף יאר 1887 האט עד זיך אוםגעקעדט צודיק קיץ וד־ טעבםק, װאו עד האט דך אפגעגעבן, פון אק ױט, מיט העקטאג,״אם־־ן און פא־שפײיטן א־מלעגאלע ״נאראראװאלישע־ אויסגאבן, און, פון דער דװײטיער זײס, סים שטודיק ױ נאציאנאלע םראגע און דעם םאק- םיזם. א־ם האט ױ דאזיקע או־בעט אבער ניט צופ־ידנגעשטעלם. האט געחרשט נאך א נרייטערער טעט־ק׳־ט, האט ער געםלאנט צו־ בא ענץ זיך אין גאל־ציע, װאו עם ױנען דא ײדישע טאםן און א מעגלעכק־-• צו ם־ק א בױ׳שע און אן אםענע ארבעט. איז גויאר אנגעקםעל א יױעה, אז, אין םארבינחנג םיט דער םוילישער סאו־טײ ״םראי לעמאריאט״, האט זיך אין צ־ױך <שװ״ץ> געגרינדעם א יף״ דעודאלוציאנערע ארגאניזאציע, װעלכע גים ארזים סאציאלחםטישע שריםטן אױף ײדיש, און סען לײגט אים טאד צו װעק א טוער א ן תר דאדקעד אתאנתאציע. האט ער אנגענומען דעם םארשלא- ד״ר ח י י ם ז ש (צ.ו ז״ן זעכציק ש. נ י נ ע ר 2 דאם דעדק םון דעם ױכבן פאדםאםער <ער איז דאן אינגאנצן אדט געװען נ׳- יאד> - האם ששא־ק םא־אינטערעםירט ױ קױט־ק - ױ העב־עלשק, ח חםיש-ײדישע און ױ דוםישע. די העבחךשע צ״- מ;נ ״הױם״ ד.אט דעם יונכן ,־אױקאלן שױםטשטעלער אנגערוםן ״דכ־ ישראל״, ״ײדישער אנטיםעםיט״ א. ד. גל. דער חםיש-ײױ- שער ריטע־אטור-קחט־קעד און היםטאדיקער. ש. חבנאװ איז אױך נעװען שסאדק נ־ט צוםױק.ט־ט זש־טלאװסקים אנאליז פון דעד ײד־שער נעשיכטע, דע־םאר אכער האט ױ ראױקאלע ר־בישע פ־עסע ז־ך ז״ער װא־עם אםגעחםן א־־ף דעם עדשטן בוך םון דעם נײעם םא־שטײער םון םראנרעםיװן געדאנק א־ן רוםלאנד. אײנער םון ױ .־אױקאלע חםישע קױםיקער האפ אנגעװיזן אויף דעם, װאס ױ ״ױשע ארבעטער װערן ניט דע־םאנם אין זשטלאװםקים א״םםי- ױננען. אבער רער ײױשער ארבעטער-קלאם איז דאן נאך געזוען ־ײע,־ קלײן, אץ ער האט א־ן דעם ײױשן לעבן :אך בסעמ נאר ק־ן ראלע נ־ט -געשם־לט.