Literarishe bleter · 1926-01-22 · 90 (22.1.1926) · p. Seite 55

55 ליםערארישע בלעטער 90 .זא סאצ־אלישם״דע אידעאלן - וואו ניכמו דעמאלט געײ־ען? - או דער ״שארדערטס״ - און אנדערע ייז״שע צייטונגען - האנן אננעהויבן איינםירן ױ ענגלישע ״פיידזשעס״, ױעלכע האלטן אין א לאנגזאמען, אנער נהדתהױקן א־ויסשטוסן דאנ ײ־ישע װארט אוםעטוס - א־ן צ״ט־ננ, שול, הייס - םא־דאס האסטו ־עמא״ט ניט געלאזמ הערן ױין םראטעסט שטים? - אז א־ן דער צײטוננ, א־ן ױעלנער דו נ־םט א־־נער פון ױ דילנ-ריטארנעט־ער, םלעגן אפט געםירט װערן דענאטן ױעגן דעם, צ־ ײד־ש האט א צוקונםט, און צ־ דארף זי זײן די שםראך םונם ־ונגן ײױשן דור א־ן אמעױעע, און צ־ דארםן םאצ־אליםט־שע עלטערן ש״קן זײעױע ק־נדער א־ן די ״ד־שע םאלקששולן, א־ן צ־ מען דארף האנן א ײױשע ל־טעראטור א־ן אמער־קע - פאר־ ױאם האסטו דעמאלט געשױ־גן? - און אז ױ זעלנ־קע צײט־נג האט ר־ גאנצע צ־ט אנגעהאלמן א םײנטלענע שטעלונג צו ד־ ״ד־שע שאלקם־שלן א־ן אמעריקע - א שטעלונג, װעלכע ז־ האט ע־־טט מיט ־ארן שפעטער, ווען עם ױנען געגױנדעט נ־ע־א־ן ר־ א־בעטער־ר־גג שולן, א־נערזענ־טן א־־ף אומםר״נדלענער גלײנג־לט־ק־ט — האםטו דעמאלט געלאזט ־עק ױץ ױאג־ק אױטאר־טעט ,ױארט ם־ן א ײר־שץ ױנטער, ױעמען דאם ״ד־שע ױא־ט א־ז ט״ער? - און ױץ א־־גענע נאנלעם־קע נאצ״ונג צו דעד שםראך, א־ן װעל׳ נער דו שאםםט שו־ן הענער 25 ־א־-א נאנלעם־קע באצ־ונג, װאם מען האן צו א־ר ק״ן גלײנן נ־ט געם־נען נײ קײן שר״נע־ םון דער נארע־ וועלט ננוגע צו דער שםראך א־ן װעלכער ער שאםט אזו־ם־ל יאר- א־ז דאם או־ך א צײנן ם־ן אכטונג - א־ן נ־ט נאר ל־נע צום **■><♦♦** •*£***% * 1 7׳*י | *1 1 און ענדלעך: - מ־ד, ױ װעלכע עדן ד־ך, לײענען ד־ך, אז נ־ט, וואלטן מ־ר צו ױין ־ונ־לײ נ־ט געקוםען-מיר שײקן יא א־נזע־ע ק־נדע־ א־ן ױ ײױשע םאלקם-שולן. א־ז אז ױ האםט טענות צ־ א ו נ ז, םארױאם דאם ײד־שע י־א־ט גײט דא ־אונטער - האנן מ־ר ראך א רענט צו ם־עגן ד־ך: - האסטו דערצו־גן דײנע ק־נדער א־ן אמעױקע־ אזו־, אז זײ זאלן װעלן - און קענען ל״ענען א ״ר־ש נוך, אז ז״ זאלן ם־לן א נאענטקײט צום ײדישן ווארט, אז װען ז״ ױעלן או־ם״אקםן, ואלן זײ אויך ם־לן א נאדערםעניש צ־ באװנן א ־וניל־י ם־ן א ־ױשן שױיבער, אט װי מ־ר? נאר םזםשר מאך א־ך א טע־ת - אםשר ז״נען צ־ א״ער ־וב־לײ ױ ײױשע ארנעטער׳מאםן א־ן די ײױשע םאלקנ-א־נטעל־גענ־ן א־יך נ־ט געק־םען, און דעמאלט א־ו אײך קלאר געױארן, אז ר־ אמע־ױקאנער ״דן האנן נ־ט ק״ן א־נטע־עס םארן ״ריםץ װארט? א־ז או־נ םיא־ז ־א אװ־, דעמאלט מװט איר דאך אלײן םארשט״ן, אז םימוז אװדא־ דץ א גחנט םאר אט דעש מארנעם םאל. װ״ל אט א־ז ראך א־נם זעלביקן נ־ו-יארק נלו־ז מ־ט עטײענע ,ױאנן םר־ער געק־מען אן ע־לם פון צוואנציק טו־זנט מענטשן צו ױ ױנ־לײ-ם״ערונגען םון ד״ר ח״ם זש־מלאווםק־! איז אםשר ױאלט א־ר םא־ט געזונט ד־ שולד דערםאר א־ן אט־ ױ או־ננגענ־אנטע םראגן, ױאם צ־לינן נלו־זן רעםםעקמ צװ א גרויסן ײױשן דינטער זײנען ז״״א״ך ניט גע־טטעלט געװאדן, נאטש ני ם־ל םונם עולם אויף א״ער ױב־לײ׳אװנט זײנען ו״ גןנער געװען או־םן צ־גג? און זאל דא קײנער נ־ט קומען און זאגן, אז א־ך טאר מ־ך נ־ט םארמעםטן מ־ט אײך, מ־ט שלום אשן. דא האנדלט זיך נ־ט װענן א םארמעםטן זיך. א־ך װענר מיך צ־ א״ך, װי אן אמער־קאנ־שער ״ד, װעלכער א־ז ה־םשע ־א־ן געװען א ״ששומער״ נעל-מלאנה, פונקט, װי עס ז״נען עם געװען כמעט אלע אםעױקאג־שע ײ־־שע שױסטשטעלע,־; א־ך װענד מיך צו אײך װי אײנער,.װעלכער האט װידער האט איר די מעגלעכקײט צו פארשאםן ויך דאם בעםטע םון דער ײדישע ליטעראטור * צו וײער׳ בילינע פריױן װארש אויף די רשיםות סון ״צענסראל״ אץ ב. קלעצקין אױסג־ערעכנטע גחיסע דיכטער םון דער װעלט. נא־ עםעם ד.אט מען, חכט זיך, נאך ניט געהערט, אז אנדערע גחיםע װעלפ-ד־כטער ואלן ארויפקומען צו ױער םאלק מ־ט אזעלנע טענות, װי א־ר - צו אונזעק. מען האט אויך ניט געהערט, או םרץ ארער מענרעלע, ױען זײ האנן שוין נעהאט ה־נטעד זיך א לענגערע, אדער אםילו א טאפלטע צאל יארן פץ ליטעראױשער טעטיקײט (מענדעלע• זאלן ארו־םגײן מיט ״םינאנציעלע״ טעג־ת צום ײחשן םאלק - שו־ן אם־ גערעדט צו ױ ארעמע ײד־שע םאלקםמאםן... און אײך אױ דאך ז־כער נאקאנט: םײ פרץ און סײ טענדעלע, װעלנע ד.אנן ו־ך זײער גאנץ לענן לאנג ניזן סוף מםו־נם געװען דער ע־קר פין ױטיקע שטעלעם, נ־ט נאר םון ױערע ביבער - ױ בײדע האבן םםתםא גיט געלענט אין גרעסעדער רחנות םאר אײך. עם דערמאנט זיך, אז םרץ, או־ך צו זק 25׳יעױקן ױנילײ, אנשטאט ארו־םצוג״ן ם־ט מענות צום ײױשן םאלק, םארװאם מילאזט אים ״ז־צן״ א־ן דער גמינע, - ד,אט זיך גאר אםגעזאגט סון האנאראר סאר זק ױביל״-או־סגאגע, כױ צו מאכן ױ או־םגאנע צ־גענגלעכער םארן א־עמעק לעזער. א־ז ם־ט װאפ־זשע קען מען נארעבט־קן אײער ניט-םא־ױנטן שפ״ א־ן םנ־ש ױ יענ־קע^ װעלכע האנן עס אמװ״נ־קסטן םארױנט? נאט,־אכמ זיך נאר: א־ר האט זיך לעצםנס ארינערגעכאסט או־ף א פא־ ,ױאכן קק אםעױקע, או־ף אײנעם םון א־יע־ע רעגול־ע־ע גאסטראל־נאזוכן. האבן די ארנעטער און ױ ארנעטנ׳פ־ויען, ד־ לע־ערס און די לערעױנס, ױ שו־שש־לע־ און די שױפטשטעלער, ננלל דאס בעשטע, װאם מיר םארמאגן א־ן אמעױקע װאס אננאלאנגם ש״נות צו ײױשער קולטור, - האנן אט ױ אלע אםעױקאגיש־ג ״דן ז־ךימזדרז געװען און ױנען געק־מען א״ך אנצענן ־עס ז־בער׳ סארד־נטן כנוד - נעםט א־ר און ם־ט ט־סער פא־אנטונג אץ גר־נגשעצונג און ׳ג־לײדערט צוױק ױ געםילן םון אבטונג און א־נערנעבנק־ט, װאס ־ײנען צו אײך ארויםגעװיזן געװארן. - ד,אט דאך געקאנט געמאלמ זײן, או עמעצער פ־נס ע לס או־ף א־ער ױנ־ל־־-ם״עחנג זאל ו־ך דעחועגן אח־ם או־ך צו א״ך מ־ט טענות: - װארט נאר אקארשט... אוינ שוין יא אװי, אויב שוץ ־א ־•מנון׳הגםש - איז חשנון׳הנםש םאר ביידע צדדים ו ח שרעד,סט דאך א־נז, אז ח םא־םט אס םון אטעריקע או־ף תםיד - א־ז לאם־ר כאקע אונטערםיק א םך׳הכל... - הער נאד... ח האםט צו אונז טענות, םארװאש דא ,ױערם נא־סאלן דאם ײױשע װארם? א־ז װאו א־ז געוזען ד״ן אנט״ל א־נש 'אמף פאק ײדישן װארט דא אין אםעױקע און םא־ ז״ן פרעסט־זש א־ צװ־שן ױ מאשן, אי צװישן ױ ״הויכע״ שיכטן, װאש מ־ר, קי־נע און צאל, םיק דא ױ גאנצע צײט אן? ח ניסם דאך ניט ק־־ן ק־נסטלער א קאבינעט םענטש, ח לאזט• דאך אזוי אםט העק ־״; שטים אין אן א שיעור עםנטלענע ענינים - םארװאס האםםו גראד רעגן דעס ײדישן װאדט א־ן אםער־קע ױ גאנצע צ־ט גע׳ *ג־י־־גן? - אז דער ״םארװערטם״ האט מ־טאמאל נענומען און אויף '״גע שפאלטן אגגעהױבן קנעלן מיט ױ ײױשע לעזער דעש ענגל־שן א־ז־נית - םונקט, װי גראד אינס עעלישן אלף-נית װאלט געלעגן ד־ גאנצע חכמד,, ױ גאנצע קולטור און ױ גאנצע םענטשלעבע און