Literarishe bleter · 1926-01-22 · 90 (22.1.1926) · p. Seite 54

90 .־׳^ ליטעראריישע בלעטעי 54 א ניער ביליגער אויםפארקויף םון די בעםטע ״ידישע ביכע־ פאדערט די גרויםע רשימות סארלאגן ב. קלעצקין און ״צענטרא־'־׳ ל־־מע ק־ניק - װעמען האין די שא^יאקן ארײנגעזעצט -אץ יע;ע קיניגלענע פאלאצן? ניט דעש םרעזידענט סון דער פוילישער רע׳ פובל־ק, ניט די מיניםטאדן םון דער םזילישער ארנעטעד׳רעגיתע (־זער? װאם? װאו?״.> נאר די גרויםע ױכטער םון דער פוילישע־ ליטעראטור א. אז. װ.״. איז ערשםנם, חי אש, איז נאך דאם םאלק ישדאל דעחדייל ניט אויםגעריכט געװארן, אין די םאלאצן םון מד דמלך און שלמר המלך און דער מלבת שבא א. אז. װ. האט נאך דאם םאלק ישרא־1 אין זײנע הענט דעדװײל ניט אר״נגעקראנן - הלװאי װײטער... און צװײטנש: װי איז עם מעגלעך, אז א־ר, אש, אניײן א םוילישער, ואדט ניט װיםן דאם, װאם עם װײםט א״נער, װעלבער איז בלויז א נאםט אין פוילן? טא זאל-זשע בײ די ״אמע־יקאנער ײדןיי א־יםהערן צו קלאםן די הערצער םון ענמת־נםש און סארדתס. בײ ״אנדערע םעלקע־״ א־ז עם א־נם ענין םאלאצן פאד שדײבער ניט םיל בעסעד װי בײ אונז: א־ן ױ_קיניגלע:ע םאלאצן,םון םוילן האט מען טאקע אריינ׳ געזעצט ניט ױ םוילישע שױיבער און דינטעד, נאר גראד דעם פרעזידענט, ױ מיגיםטארן סון דער ״אדבעטער־דעגיתנג״ און אםילז א סך קלענערע מלוכה׳באאמטע... אי, ױ נתיםע דיכטער םונם םויל־שן פאלק? נו, בלײבן זײ מאקע גתיסע ױכטער ם־טן זעלבן מזל םון גרויסע ױכטער בײ אנדעת פעלקער: קאזימיערזש טעטםאיער בעטלט קלײנע נמילוהי־וזםױכ- דעך אין װא,־שע; דער װעלט-באױמטער םטאניםלאװ םשי׳ בישעװסקי האלט אן, גראד נאך דער או־םריכםונג םון םוילן, א שטעלע םון א באן-באאמטן נײ ױן ״אויםגעױכטן־ םאלק; ױ מאנט האט דץ גאנצן לעכן, ביז ער האט געק־אנן ױ נאב■1׳ םרעמ־ע, אםגעלעיט אין נשקשהדיקער ארעטקײט. און זשעראם• סקי... ערשט א ־אר םאר זײן טויט - א־םגעםער מיט א יא־ צור־ק, נאכן דערשײנען םון זײן ,־אמאן ״ערב׳םױלינג״, אין װעלגן ד• םוילישע מלוכה׳לײט האבן אײגגעזען באוטרװקנדיקע ם־מנים כון אפאויציע צו איד - האט מען דעם קראנקן און שוין־במעט צעב־א- כענעם שױםטשטעלער געשענקט א... צימער מיט א קיך אין איינעם אן אלטן ״זאמעק״ - ניט נאר א־ר, שלום אש, נאר דער חרג׳ שניטלעכער אםעױקאנישער ארבעטער װאלט זיך אגטזאגט צו װאוי־ נען אין אט אזא ״קיניגלעכער״ ױרד-.. א־ך וױים ניט, אויף װיפל עתער איר לעבט םון דעם אום;, װי עם לעבן און האבן געלעבט גרויםע און באריטטע ױכמער ב־י אנדערע םעלקער םון ױער אײגעגער האדעװאגיע. מעגלעך, אז א־י שטארבט פשוט םון הונגער צען מאל א םאג. נאר לאטיר נעדען שױיבער ב״ אנדערע םעלקער - די ערשטע, װאמ קוםק א־ויף אויםן שפיץ׳םעדער. דאסטאיעװסקי... הא? און נײ א־נז אין אכע- ױקע - םאו... האטהארן... דער נאך בײ זײן לעבן םא־:ע• פענער הערםאן מעלװיל... סאעמן? װאלט װהיטםאן האפ ױן גאנץ לענן געלעבט ניט סון ױן םא־עז־ע, :אד פון דדוקע־ײ םון רעפארטעױי, םון זשורנאליםטיק, האט ױנע ערשטע ביכער אליין געדרוקט און ארויםגעגעבן. שוין ױעגדיק באו־יםט אץ אײראפע, א־ז עד, א האלב-פאדאליזידטער זקן, אויסגעגאנגען אײנער אליין ־־ א־ן בוכשטעבלעכן זין םון װארט - א םארלאזענער, עתעץ איו א חורבה-שמיבל א־ן א קליץ-שטעטעלע אץ נױ׳דזשו יר<סז... נאבאמאל: איך װײם ניט, און האב ניט קײן רעכט צו השן׳ אויף װיםל דאם ײדישע םאלק באהאנדלט אײך עתער לגבי ז* םונם אםטן. און םא־ אלץ, װאם איז נאד םא־ײנ־ן מיטן ײדישן ױארט - איזיקםטע געפדוידנקײט, עדנער נאך װי ק־נדער םון א פרעמד םאלק? אט ױ דאזיקע םארשטאםטע הערצער םון די ,־ײך-געװארענע אםעױקאנישע ײדן בנוגע צום ײױשן װארט - דאם ,װערט דאך נ־ט דאט־דט סון יאד 1925 ׳. פאתזאם-זשע האט מען ב־ז איצט עםעם גארג־ט געהערט, אז איר זאלט א־ויםטרעטן םיט א שארף, םאראורטײלנױק װא־ט קעגן ױ דאזיקע ,־ײכע אמעריקאנישע ידן מיט ױ פארשיטאפטע הערצער פא־ ױע־ םײנטיעכער — ניט ב*לײז גלײכ- גילטיקעד - באזרונג צום ײדישץ װארט? אדרבא• ערש־ט מיט עטלעכע װאכן צוריק, צום בײשפ־ל, איז מיר אוים־ געקומען צ• לײענען אינם װארשעװער ״הײנט״ א״ע־ א קארעםפאנ׳ דענץ פון אמעױקע, װאו איר האט מיט אן א שיר ״ײױשן שטאלץי■ דערצ״לט דעם פוילישן ״ײדנטום״ רוב גדלו ותב עשדו םון ארי- בעתעקומענע םו־לישע ״ײדעלעץ״ אין אמעריקע, װי ױ קויםן עס או־ם ד־ מאיאנטקעם און ױ םאלאצן םון אמעד־קאנישע מיליאנעוץ און יחום-לײט. - נו, - האט םון איעדער ש־רה םון אײער קא־עםפאנדענץ ארויסגעבײמלט א״ער ״שטאלץ־ײדישע״, אײע־ פאט־יאטיש- אמעױקאנ־שיע זעלבםטצוםדידנקײט - קאנען עפעס איניערע ײדעלעך א־ן פוילן או־ך באװײזן אזעלכע קונצן, װי אפקו־םן א םאלאץ פון א םארארעמטן םוילישץ כראביע, לאמיר זאגן או־ף קראקויער םאדשטאט, צי אויף ױ אלײען, ד,א? איז דאך גוט, נוז האט א־ר דאך, קאנטיק, אט פון דעם אליץ א־א געװאלױקע ײדישלעכע צימעב׳הנאד״ טײטלט אי־ דא־ אזוי שטאלץ־נחתױק או־ף די אמעױקאנישע ײו־ן: - אט דאם הײסט דע־לעבט נח־״ פין אינ־ערע ײדעלעך... אט דאם הײםט א מע־כה... אט דאם הײםט זיך אױ־פגעא־בעט... װאס-זשע דען - באנײך, אין פ־ילן? מ־ט קײן א״ן װארט האט איר דאך נ־ט דא - און ניט םר־ער - א־ויטגעװיזן א־יער װײטאג איבעק שם־ין קולטורעלן און נאך מער ײדיש׳קולטורעלן - מצכ םון ױ דאזיקע ,־ייכע מא־אנטקע- אפקו־םע־ם... קײנמאל, קײנמאל האט א־ר דאך, חי אש, ניט גע׳ האמ קיץ שלעכט װארט קעגן זײז און בכלל... *עדער ײױשער שױסטשטעלער װײם - דארף װ־םן - אז םיא־ז ניטא קײן שטעלונג םונם ײױשן םאלק, װי א גאנצן, צו ײױש און צו קולטור-װערטן אין דער ײדישער שםראך. ױ ״ױשע נגיױם און גכיױם — און ניט נאר אין אמעריקע — ד,אבן קײנמאל ניט געד,אט קײן באדערפענ־ש םאד ײדישער ליטעראט־ד, און האבן עם א־צט אויך ניט. םארקערט, די ײדישע א־בעטער־מאםן און די ײדי- שע אדעמקײט זײנען םון תטיד אן געװען די א״נציקע ״קליעגטור״ סץ דער ״דישער ליטעדאטו,־, ױ אײנצײקע טײלן פון פאלק, װעלכע דערסוטיקן דעס ידישץ שױיבע,־, און ניט נא־ אין אמעריקע. אױ קעגן אט ױ א־בעתעינםטע <מעד א־בעתעגעבן, װי בײ אנדעדע םעלקעד:> א־ז קעגן אט ױ א־עמםטע ײױשע םאלקםשיכטן אונ- זערע ױנט א־ר עם א־וים מ־ט א טענה, הלמא־ ז״ בויק ניט אויף םון זײערע םארדא־עװעטע נ־אשנס ־קײן פאלאצן, און זעצן אהין ניט ארײן ״ױ גרויםע דיכטער םון דער ײױשער ליטעראמור, װעלכע האבן געזאגמ דאם גרויםע װארט סון פאלק״? און עוליב װאס אזא פאצעט־שעד אנשטעל, און צוליב ,װאם אזעלכע ה־םטױאנישע זשעסט;, חי אש... צוליב װאם שרעקן ױ ״אמעױקאנער ײדן״ מיט בכא־מעשײו־, אז ״װען פוילן איז צוריק אױםגער־כט געװארן און דאם פוילישע םאלק האט צוױק א־ײנ׳ געקראגן אין ױנע הענמ ד־ אלטע םאלאק ם־ן ױ אמאליקע םו־-