Literarishe bleter · 1926-01-08 · 88 (8.1.1926) · p. Seite 31

31 ליטערארישע בלעםער 88 .■וא װען מען נעמט דאם װןזרט .יידיש־׳ טאקע װערטז׳עך) איז ניט ק״ן ק־נםטלענער *ריד, װעלנער װערט אתיטגעםלאנצט אויף דעמ ייד. לעבן, נאר עס איז א םראדוקט םון דעם ייז־. לעין נוםא. עם איז א דערשײנוננ, װעלנע האט ױך מיט א םטינישער קראםט ארויםנעריםן םון דער ײד. מאםע, אנםקענן אלע םײנטלענע אומשטענדן. די ײד. קולטור איז ניט קיין עקזאםיינוע בלום, װאם אױ צונעטיטעםעט, װי א םרעמדע זאך צו דעם װאכעדיקן מלבוש םון דעם טאנ׳טענלענן לעבן םון דער ײד. םאםע, נאר זי א־ז דער אוים־רוק און די העכםטע דעתרײבוננ םון דעם אייביק לעבעדיקן און אײביק בענקענדיקן גײסט םון אט דער ײד. מאםע. די מאםניניקײט םון דעם ג״םט םון דער יד. םאםע םאר דעם ײד. קולטור-לעבן אױ דירך דעם נ־ט א זאך םון װעלנן םאיז ״םראנ־אם״, נאר א םשוטע םמשות... און רער באגריף מאסן-קולטור איז ניט אן אויםטראנטענ־ש, נאר דער עצם און נאראקטער םון אונזער נײעם ײױשן שאםן... טיר צעזעגענען דך מיט דעם ליבן ד״ר לאנדײ מיט דער הא־ םענונג צו באגעגענען ויך מיט אים בקױב אויף ױ שםאלטן םון די ״ל־טעראױשע בלעטערי, װעלנע ד״ר לאנױי לײענט גערן און םל״סיק... טעאטער דארף אױיםברעננען דעם טיםן אמת םון דעם ײד. לעבן אין דער קינםטלעױשער םערעסםעקט־װ. דאם איז ױ באױיטזננ םון דעם ײד. טעאטער םאר דער אינטעלינענץ. און א־ן דעם ליגט אויך ױן באױיטונג םאר דער ״ד. מאםע. לערנענױק ױ ~ד. מאסע אנקוקן איר אײגן מהות, אירע א״גענע ועלישע ט־םענ־שן, אירע א־בערלעבונגען, אירע שײנקײטן און העםלענקײט;, אין א קינםט־ לעױשער םארטיםונג, אין א קינםטלעױשן אםשײן װערט ױ מאסע עםטעט־ש, נײםטיק א־ן עט־ש קולטורעל געד״ײבן און אנטװיקלט. אויף דעם אוםן אױ דאם ײד. טעאטער טםוגל צו דערםילן ױרך א ריטדקן צוגעקליבענעם רעםערטואר ױץ חוב, סיי לגבי דער ײד. אינטעליגענץ, םײ לגבי דעד ײד. מאטע. דעד ניט-ײױשער רעםער- טואר, ױ איבערזעצונגען םון דעם אלגעמײנעם אד־אםעלשן רעםער־ טואר דאקעגן, ד,אט א אומטיטלבארע באדײטוננ בעיקר נאר םא־ דער מאסע. בײ דעם אױיסװנן ױ םיעסן, װעלנע דאדםן װעדן איבער- זעצט און געשטעלט, אױ טען דערםאר טחויב צו האצן תמיד אויםן אויג ױ באדײטונג םאר דער קינםטלעױשער דערציונג םון דער מאםע. לײדער װע־ט א־ן דעם ם־ט אם מײסטן געזינױקט. און מיר טארן ניט םארגעםן, אז דאס ײד. קולטור-לעבן (בםרס ידיעות פון ײדישן װיסנשאפטלעכן אינםטיטוט ב> אינסטױמענטן, מנשיריס, מאשינעס און ױיערע טיילן. נ> מאטעדיאלן. ר> פראצעםן םון דער ארנעט, (צושנײדן, םארםמױנעװען אאז״װא ה> טײלן םון אויםארבעטונגק (צװיקל אאדװ>. י ו> םארט־קע אײסארבעטוננק(בגד, קאםאטע, מאױנאדקע אאז״װ>. ז> םאך־םאלקלאר: ״חכטות״, גלײכװערטלעך. 3. םארשױיבט ױ װערםער םינקטלעך װי ױי װע־ן ב״ א״ך ארו־םגערעדט, אויך ױ בײגונג םון די װערטע,־: בײ הויםטװעדטער אדטיקל און םילצאל <דעד שנײדער-שנײדעדס>, בײ צ״טװעדטעד דעם םארטיצ־פ םון דער םארנאננענהײט (שטשאבען-געשטשאבעט>. 4. בײ מלמדים איז װינטיק צו זאטלען איבע־הויםט ױ טעכ- נישע טײטשװערטער, אלטע ײױשע נעמען םץ םא־שײדענע חםצים. עם אױ געװאונטשן צו באקומען סינקטלעכע טײטשן םון אזוינע שטעלן: בראשית-כז, סםוק 16-14; םט, 28-1. שטות-נד., ט, כז, כח, כט, לה, לו, לז, לת לט. ויקרא-ױ קערסערטײלן םון ױ קרבנ־ת און טעכנישע אײסרױקן םון די קאםיטלעך א ביז י, יא (נעםען םון חױת>, יג-יד (קראנק- ד,ײטן>. מלנים א ו און ז. ישע־ה־ג, 25-16; ד., 8-1. 5. בײ באלעבאםטעם דארף מען דעתײן אלע אויםדױקן, װאס ױינען נוגע דער קיך און באלעבאט־שק״ט: א> מאנלים-געקעכטסן, גענעקם, סרעגלענטםן, אײנגעמאנטםן-, לאבונגען סאר יעדן ױם-טוב באזונדער). ב> כלים, געםעס. נ> צונױימונגק: ױערן, שטעלן, ברײען, קלע־ן אאז״װ. ד> נעװירצן, גראזן, תרוםות, םגולות, רם־אות. 6. צו יעדן טעדמין גיט א גענויע דע,־קלערוננ. האט אין זינק, אז ױ באארבעטער םון אײער םאםעױאל קענען ניט זײן קײן ססע- ציאל־םטן א־ן אלע םאכן; א־ז בעםער צוםיל דערקלערונג אײדער צו װייניק. װי װײט מעגלעך גיט צו א צײכענ־נג. אויב א־ר װײםט אויף ז־כעד א ט״טשװא־ט אויף אן אנדער שסראך, שדײבט דאס אויך צו. םילאלאנישע םעקציע םערמינאלאגישע קאםיסיע אנװײזיננזן םאר זאםיזי םץ *ע־ם<נא'1>ונ'שן םוזםז־־א•1 1. קלייבמ טערמינען <געטען םון זאנן און טיאונגען>, װאם װעק באנוצט בײ די װײטער אנגעױםענע םאכן: א> שנײדער, קירזשנער, םוטער׳ק־רזשנער, רו־כזארנ-הענדלער, װעבער, טױקאטאזש-ארבעטעד, זאקן-שטריקעױנם, הענטשקע םאכער, זעמשער, װעשנײטארינס, ד,אםטע,־. ב> שוםטער, שטעםער, גארבער, ױמער, םעל-הענדלער, ם־ך- הענדלער, בערשטער. ג> שוחםים, מנקרים, קצבים. ד> מלמױם זטײטשװערטער, זע םונקט 4>, רוםאים, םעלדשער, שערער, באבעס, אםשם,״ע:עד, מ־הלים, ק־יעזםע־, סוםױם, קנ־נ־זכ דס םםאלער, טאקער, טשעםלער, שירעםטאנע,־, באנדער, שטעל- מאנעד, שניצער, שאםעד, בראקעד, װאלד-און האלץ-הענדלער, קײלג- ברענער, םמאלעטױיבעיר. ו> גלעזער, שלײםער, שסיגלמאנער. ז> שמידן, שלןןוסע־, בלעכער, קוםערשםידן, גאלרשמדן, ג־א׳ װירער, שטײנקריצע־, בראנזניקעס, לאקיתיקעס, דיגערםאנע־, ױװע- לירער. ח> םעדער, געףטנירער, ערד־ארבעטער, גראזן-און שזזעמלעך- הענדלער, בעלי-עגלות. ט> דתקער, ליטאנראםן, אײנבינדעד, לינירער. י> בעקער, מצה-בעקער, לעקעך-מאנער. יא> מולער, אויװנשטעלער, םאלער, םארבער. יב> בירבױיעד, קװאם-און עםיק-מאנער, טינטמאנער. *ג> שטוביקע באלעבאסמעם <זע םונקט צ>. יד> טאמער םעלט עסעס א םאך אין דעד רשימד״ איז דאם :לויז א צוםאל, ניט קיץ ראיד,, אז זײן םאכשםראך אױ ניט װ־כטיק. 2. סארשױיבט ױ טערמינען אין אזא סה־: א> נאמען סון םאך (לםשל; שנײדעוס, דערנאך זײערע צונעסען זשנײדודע, שגײדערוק, סאלגע אאז״װ>. *