Literarishe bleter · 1926-01-08 · 88 (8.1.1926) · p. Seite 23

23 83 .יוא , ליטערארישע בלעטער ו1 —- אזעלבע װעלן זיך מישן םאלק ניט באהעסטן א,־ן די מאסע ניט אנצינדן. און אז מיר דדעלן זי רערזען - די ניי׳נעקומענע, ררעלן מיד געמריישט װערן: אמחר־רחל ׳ א נײע, א מארעדנע אשתו׳ירחל! און ב־ז מיר װעלן זי דערזען, װעט אונזער בענק־מאםט נאבגק נאבן צאנקענױקן ליבן ־מאצן. אמחד-רחל ׳ דו םעלםט א־נז, אמתר־רחל! פאלקם-קי נר און םאלקם-נ־טסד,! און אונזער טעאטער צעװאקםט דך בײ אלע שװערע נאױנגונגק. און אונזער טעאטער װארט אויף דער אקטריםע, אויף דער נרוים-נאנאבטער און מאיעםטעטישער םרוי, .דעלכע זא־1 א־בערנע- םק דעם לײױקן שטול און מאכן א נײע עםאכע. איך נלויב - םון םאלק װעט זי קומען, װידער עםעם א חזנם א טאכטער, און ניט םון ר הויבע םענםטער אראם און ניט םון די םרעמדע שװעלן-א,ײאם, מיט א םארקנײטשט נעזל םון גרויס• מוטיקעד באװיליקונג. די רעדע פון ה. ה נאמבערג בײם אסענעם קבר םון אםתר־רחל קאמינסקא אינם נאמן םון ליםעראסןיםאראײן גערעדמ אויף דער א־נטערנאציאנאלער און א־נטערקלאםן-שםראך, אויף דער שט־אך םון דער קונםט. ױ קונסט, װאם זי חאט ערנע־ן ניט א־יבגעשט־ױרט, םון קײ- נעם נ־ט נעשעםט, נאר םון דעד אײגענער א־נטו־ציע און םון רעם לעבעױקן קװאל - םון םאלקס״לעבן. מ־ר שטײען א־צט בײ א־ר קבר מיט געבויגענע קעם. די קינםט- לעױן איז געשטארבן מיט א םריצײוט־קן טויט, און ו־ נײט אװעק םין אונז א־ן א מאמענט ם־ן קולטורעלער נ־דערשלאננקײט. דאם יױשע טעאטער איז נע-ונד, רעזארגאנ־וירט, םארלא־ט םון אונוערע רײבע עלעמענטן און אםימילירטער אינטעלינענין, גערודםט םון אויםן און א־,־ע אײנצ־קע שיצער און געגער, די ײרישע םאלקם״מאםן, לעבן א־צט איבער א שװע־ע און ב־טעדע צײט, םון ארבעטסראל־קײס און הוננער, און ױ קענען נ־ט העלםן. םא,־װאם ואל דאם באשערט ז־ן רער קינםטלעױן, רער טאבטער םון או־םנאננ, צו םארמאבן א־רע או־נן א־ן אזא צײט, ניט דערװארטנױק זיך אויף בעםע,־ע צײטן, װאם װ־ מ־ר אלע האםן, םוזן ראך אנקומען און װעלן ז־כער אנקומען?• דאם איז ױ ביטערע חרעומות צ־ם מזל, װאם רײםט ז־ך ארויס םון אונזער אלעמענם הערצער. מײנע םרײנדז מ־ר האבן ז־ך דא םארזאמלט ב~ א־־ קבר, א גרו־סע ײדישע עדד,. מיר ז״נען אהער געקומען נ־ט בלויז אםצו״ נעבן בבוד דער םארשטארבענער; א־ך מיין, אז א־ך דעל צום־עםן ױ שטים םון אײער האר־ן, אויב איך װעל זאנן, אז איר בא״ טײליקט אײך א־ן א מאנ־םעםטאצ־ע םאר דער ״ר־שער קולטור. עם קומם ל־ידער שו־ן או־ם צום צװײטן מאל אזוי: אונזערע קולטוד- פײערלעבקײטן ,װערן אםגעהאלטן דא, אויף רעם הײליקן א־ט, אין דעם שאטן םון בית״הקנרותייבײטער. אט א־ז עם דער ם־מבאל םון ד־ שװע־ע און ביטע־ע צײטן, װאם מ־ר לעבן רורך. לאמ־ד זיך נ־ט לאון צעגרעבן סון ד־ שװע־ע צײטן. גלויבן און מוטז מיר טראגן א־ן אונזער זברון ראם אנדענקען םון אונזע־ע גױ־םע ם־רנדע גײםטער; מיר ט־אנן א־ן אונוער זברון, מ־ט א געםיל ס־ן דאנקבאדקײט און ליבע, די נעמען םון ױ אלע, װאם האבן ױ ״דישע װירקלעבקײט דערדעיבן דורך ױער קונסט, צו א הענערער מדרגה םון עקסיםטענץ, און צװישן ױ איז טיף ב״ אונז אויםגעקרצט דע־ נאמען אםתר׳רחל קאמ־נסקאז בנוד םאר איד נאמען! גלויבן אן דעם ײדישן שאםןי. מיטגעפיל־דעפעש פו־ן נױ־יארקער קונםט־םעאטער (םיזוניתלע דע*זשע *ו די ״לים• פ,*ז6 ״) דער ײדישער קונםט-טעאטער אין נױ-יאדק קלאגט אויף דעם םױצײטיקן טויט ס־ן אונזע־ גרעסטע־ ארטיםטין אםתר-רחל קא- םינסקא. מארים שװארץ דירקקםוןןר •ין קינםפ״םעאשער מיף דעײשימערמ, םיס א-״אפגענרמענע קעם, שטייען מיד םאר ־עס םרישן קבר םון אונוע־ גרױסעד טראגיקע־־ן אםת־-רחל קא- ר־נםקא. זי איז געװען די געראטנםםע טאבטער םון דער גאלדענע־ עםאבע יםון רער ײוײשער קולםור. זי איז נעװען א קינד םון א צײט םול גלאנץ א־ן רום, װען עם האט זיך או־םנערובט, אז אלע אונ- זע־ע קװאלן ױנק אויםגעשאטן נעװארן װען םון ױ ט־םענישן םון רער םאלקם-נשמה האבן ױ געשלאגן, ױ קװאלן, םול מיט דער ב׳ר־יד םון שאסן, און ױער הילביק נעמורםל האם ויך צעט־אנן אין אלע םא־װארםנםםע װינקעלעך םון ײדישן לעבן, און םון אלע ױטן ־אט אםגעענטםערט דאם װידערקול: םיר לעבן, מיר שאםן: זי א־ז דאם קינד םון א־יםגאננ, םון ײד־שן רענעםאנם. צוזא״ רען מיט דער ײדישער ליטעראטור, װאם האט דעמאלט געמאגט ־־ ערשטע שר־ט, אונטער דער אנם־רונג םון י• ל. םרץ, א״־םצע״ ר־־םן זיך םון ױ ענגע ו־אמען םון טראד־ציאנעלער קלײנששעטלױקער ״־־שקײם, בד־ צו דערלאנגען צו א העכערער שטיםע ם־ן מענםש״ יעך״מאדערנעם שאםן, האט א־יך דאס ״דישע טעאטער ז־ך גענ־מען רוקן פון א־ט א־ן רערזעלביקע־ ריבטונג. א־יך אין ײד־שן טעאטער דאט זיך געםילם דער לעבעד־קער אטעם םון יענער תקוםד״ און ־ע־מאלט באוױיזט זיך ױ געשטאלט םון אםתר-רחל קאמינםקא אלם ד• העכםטע־ דעתױיכונג םון יענע־ צײט א־יף דעם געב־ט םון טעאפער. א טראגיקעױן, א ײדישע ט־אנ־קעױן. װאם דאם װארט באטײט ד.אבן אםשד ניט אלע ױבטיק םאדשטאנען און אםגעשאצט, אבער אלע ד.אבן געם־לט, אז זי ברעננט מיט ז־ך עםעס נײס, נ־ט נעװעזנט לײק האבן מיר נעקענט םאר א־ר, אבער שײן לײד;, דאם איז ־ע־ אייםטו םון דעז■ ט־אג־ק. דאם אױ דאם ניט דערהע־טע בײ אונז ניז א־ר. ד״ל געליטן האבן מיר ם־ל און טיף, מיר ױנען אויםנעקנאטן 2־; ל״ק, דאס גאנצע םאלק באדט זיך אין דער םטיביע םון לײדן, אבער מיר װעק אױ ױ לײדן דערטױנקען, און ױ םערזענלעבקײט לעדט אין ױ יםוױם םארלויק. אונוערע צרות האבן א־ן דך נ־ט געדאט קײן שיינקײט, קײן םט־ל, ק״ן םאדם. דאם נעװײן אויף דער בינע קאן ניט ױן דאם געװ״ן םון בעטלער אויף דער נאס. ד־ ב־נע, װי יעדע קונםט, מוז אונז דערהויבן, ניט דענעהװיק. מ־מ אסתר-רחל קאמינםקין האט זיך בײ אינו באװ־זן ױ עישטע ״דישע םראגישע םעחענלעבקײט, װאו ױ לײדן באקומען א הע- :ע־־ע םארם און א העבעק דן. טיםע שםארקע איבערלעבענישן געםאדט מיט דעם געםיל םון ק־נםטלער צו צוױקגעהאלטנקײט, צו טאקט און מאם - אמ ױ נײדע מעלות האבן םון איר געמאבט א גרויסע בינע-קינםטלערץ. זי א־ז םון אלע םארשטאנען געװארן. א־ן זי האט גערעדט צו ױ ייע־צער םון אלע, םון דער עקםטער ״גאלעריע״ אין װאדשע ביז )ל דעם אסימילירטן אינטעליגענט אין *עםערבורנ, װײל ױ האט