Literarishe bleter · 1926-01-08 · 88 (8.1.1926) · p. Seite 22

88 .זא ליטעראריעע בלעטער 22 א ס ת ר ־ ר ח ל אלטער קאציזנע םולקומע ייױשע םרױ, דער סא-־צויבעדטעד, שאלקסשיםל׳עבעד קריז, די םאן פון דערהויבנקייט סאד דער גתיעד און שטלער יידישעד סאםע. א בדכה איז דאם געװען םאר אונזער לענן, װאם דעם חזנס טאבםער, אםתר־־רחל, ד,אט םא־אײניקט אין זיך טאלאנט א־ן געשטאלט און אײנגעבארענע איידלקײט און געשו־אנן צװ־ בשרע ײתשע נעמען. ז• איז נעװק אויף יענעד הויכער טעאטראלישער מדתה, װאס איד װירקונג אזיםן םאלק דערפאנט אן דארװינס געזעץ םון נאטירלענער בחירה אדער אן יעקבס שטעקעלעך נקודים־־ונרודים םארן קװאלי, װאו ױ שאף׳ קומק דך אנטױנקק. םע־ציק ־א־ ד,אט דער בױיטער ײױשעד עולס דך םאף׳ קוקט אויף אםתר־־רחלען, אײנגעזאםט אין זיך איר אויםדעתדײלט געשטאלט. און ױער קאן אםמעסטן ױ מאס םון ײױשער שײנקײט, דערהויבנקײט און געשטאלטיקײט, װעלכע איז, אדאנק דעם םארקוקן זיך אין דער ײדישער םאסע געבוירן געװאדן, געקומען צום אויפדתק אין לעבן? און א־יב םיר זעק, אז ױ מאסע איז נאך װײט ניט דערהויבן, װײט םון אםתער שײנקײט, װײט םון םארם-םארשטענדעניש (און נעזען האבן מיר דאם נולט, בעת ױ מאסע האט םקבר געװען איר גרויםע נינע׳םױםטעױן* - איז דאס תרםאר, װײל א םאלק א־ז א ים, און אײן טענטש, װי באגאבט און העלדיש ער זאל ניט זײן, קאן אלע ים־־םערל ניט ארויםםאנגען םון די טיםענישן. עס איז אונז װײניק געװען אײן אםתר-רחל, םיר האבן באדארםט פאר ױ םערציק םארגאנגענע יאר א נאנצע םלעיארע םון אזעלכע שײנע ש״נקײט-טרעגעױנם, װי דאס איז אונז געװק אםתר׳ רחל• ױ השגחה ד,אט אבער געקארגט מיט אונז און טיף ליגט נאך אונזער ים-ד.מלח. אבער אן אםתר-רדולען װאילט ער נאך םיל טיםער געלעגן. און, םאר ױנע םערל, װעלכע ױנען דאך אתיסגעשװאומק אויםן אוי- בערפלאך - האבן מיר, אין א גרויםער מאם, איר צו םארדאנקען. א מענטש ׳לעבט דאך ניט *דיניק. און ואיל מען דאס םאר קײן הארטקײט ניט אננעמען: אםתר-רחל איז נעשטאדבן צו דער צײט. םערציק יאד שאםן - דאם איז א גאנצער טענטש. װער פון אונזערע קינםטלער איז זוכה געװען צו מערערע שעםערישע אריכת-יםים? ם־איז א טראגישע מיסםארשטענדעניש, װען דער קינםטלער םאר־ לעבט זיך צו לאנג. ער לעבט זיך אל־ין איבער און ױנע לעצטע, שװאנע לײםטונגען װארםן א שאטן אײף זײן אמאליקן גלאנץ. באװײנען דארף סען דעם טויט םון אםתד-דחלען, װײל זי איז א ליבער מענטש געװען. און אםשר אױ א טױיסט, װאס זי האט ניט דערלעבט צו יענער טיםער אקטיאױשעד עלטער, װעלבעד זאל דיםקרעױטירן איד אמאליקע שאםונ־.ם-קראםט. ׳ אנער באדויערן און טיף באתיעק מװ מען, װאם אםתר-רחל א־ז אװעק, און לךץ צדײטע נאך זיך ניט איבעתעלאזט. דער טױט םון מענדעלע, םרץ און שלום׳עליכס האנן ניט איבעדנעלאזט א־ן אונזער ליטעראטור אזא בלויז, װי דער טויט םון אסתר-רחל א־ן אונזער טעאטער. דאס הא־בםטע ײדישע טעאטער-םראנלעם איז דאך: װאו נעםט מען די אקטריםע? בײ םעלקער גײק אויף דער בינע ױ שענםטע, ױ געשטאלט-ױיכםטע םון ױ באגאבטע טעבטער. בײ אונז, נאך אכתר-רחלען, גײט יעדע מעלה באזונדער, אדער... םאראן אױף אונזער בינע םרויען אםשד מיט מער בילתנג, מיט מערעדע םעאט- נ ראלישע אויסבילדוננ. אבער טאלאנט און געשטאלט און גײםטיקע דערזציבנקײט אין אײן םערזאן - ױ םע׳לן. װאם עם קלינגט ניט ײדיש - איז ניט ־ד־ש. ױ שםראך- נשםה א־ז א גתיסע םםונקת. רי לוי-יצחק נ ע,־ ר י ט ש ע װ ע ר איז אינכאנצן אונזעדער; טיכד,׳ יושף בערד־טשעװםקי שטײט ימיט א״ן םום אץ דתיסן. קא- ז־מיעזש קאםינםקי (ואלן ױ לעבעדיקע לענן* איז א םולער קלאנג םאדן םוילישן אויער; אםתד׳דחל קאמינסקא רעדט צו אונזעד אייעד נאד ב־זן בײ׳נאמק. װען ־ד־שע ק־נםטלער יאג״ען דעם םעלער טיםן םו־עמד-קלינ׳ גענדיקן נײנאמען און ײדישע אקטיאוץ שלעפן׳מיט סיט זיך פסעװ׳ דאניםק, םאר א פ־עמדן םאלקם-אויער צוגעטראכט איז עס זינער א געשמאקלאזיקײט. א םאררױםלעבע, אנער װײניק געםערלעכע. װײל ױער אפנעמעד א־ז דער קונסט-געבתיכעד - א גאנין ױ׳ נעד ש־בט, און דעד דאזיקעד קאן םאדבו־גן אויםן םגם. אנדעדש האלט עס מיט אונזער אםתד-דחלען. םע־ציק יאר ײדיש טעאטע־, םערציק יאר אתיסטרעטן םאד דער מאסע אין ױ װײטסטע װינקעלעך םון ״ױ־גץ *שונ - דאם איז שוין א שטיק פאלקסטימלעכקײט. אסתר-רחל א־ז צױאמעעעזואק־ן מיטן םאלק, ניט מליצהדיק ג־ענומען, ניט חרך אומװעגן, תרך א ק־נםטלעױשעד השפעה אויםן אױנעדשטן שיבט, נא־ דירעקט. און מיר דא־פן איר אנטאן דעם בבוד, װעלנן זי פאדױנט, װעלנן ד• פאלקפ-א־ן-שפדאך נשמה האט אונז אונטעתעזאגט נאך בײ א־ד לעבן, און א־יסטאן ז־ םון דעס ניט-״ד־שן נ״נאמק: קאמינסק־• י מ־ר ראחפן עםענען א הארציקן טויער םארן םאלק - צו ױן אסתר-רחלק. אין ־עד מאיעסטעט־שעד נאקעטקײט םון אירע צװײ ײױשע, טיף-־־ד־שע נעמען, װעט םק ז־ - ױ מא־עסטעטישע אסהד׳רחל, אויף קײנעם ניט פאדב־־ט;. מיד האבן, ב״ה, א״ן אסתר-רחל נע׳ האט. סיא־ז געװען - ױ מאמע רחל. סיא־ז געװק - ױ מלבה אס־ד. און סיאיז געװק - ױ קאמעדיאנטקע אםתר׳רחל. ױ א־דאלטע ־דישע לעגענדעס ד,אבן געםונק א ת־קון אין דער לעגענדע םון אונוער צײט מיליאנק ײדישע או־גן, װעלכע האבן פאד ר־ םערצ־ק יא־ געזען אסתד-רחלס ״קאמעדיעם״, און, אםשר צום ע־שטן מאל אין ױער לעבן אזוינס אנגעקוקט, האבן מיט א ציטער אין הארצן דעד- שפ־דט, געמוזט דעדשפידן: ר מאסע דחל מ־ט דעד מלבה אס־ד ד,אבן זיך פאדאײנ־קט ־א־ל דעד דאזיקער שם־לנד־קער צארטעד און מלנוהד־קעד יםרוי• תרך א־ר און נא־ דורך איר א־ז ראם ײדישע טעאטעד געבשרט געװארן און ױן באדײטונג דערהויבן געדאדן - פאדן םאלק. ־ענע תיע׳גרו־ע םאלקס-נשמה מ־ט צװײ אויגן, װאם איז געגאנגען א־יף טשעקאװעס אנקוקן, ,די אזוי מען פראדעט קאטעדיע אין דער היל׳ צערנער נודע א־ז אדו־ס פון אסתר-רחלען - אויגן נאם, דאם הארץ - מיט א ז־םעד עדש־טעחנג, אויסגעחנעדט און או״סגע׳ בליצט, אנגעװײטאגט און געטױיםמ און דער רױער-גרויער מוח האט שוין געזובט אן אנדעד נאםען םאד א נײעם באגריף. נ״ן, זי איז נ־ט קײן קאמעױאנטקע — געזונט זאל ד וײןז און אםאל איז דא־ אסתר-רחל יונג געתק. און אמאל א־ז זי דאך שײן געװק• און ם־ט דעס צויבער םון איר נאםק, װי מיט דעם צויבער םון א־ד שםלן, האט זי פאדאיניקט אץ ז־ך רעם חן םון דער ײרשער םאמען םיט דער ײױשער נלה - זי רי