Literarishe bleter · 1926-01-01 · 87 (1.1.1926) · p. Seite 9

9 ליטערארישע בלעטער 87 .■וא שטײגער, דאס הײםפ אויפן שטײגער םון זײער םארםאםער, דעם תבנער רגיד, װעמ זיך אײך זיכער דאכטן, אז םיאיז א נאכנךמעניש, א םאראדיע... הײספ עם, אז די ארכעט םון ה׳ תשד״ק אױ;אדנישט ניט װערטז נײן, דאם ז* איך ניט. ה־ תשד״ק האט אין זײן אוים- גאכע ארײנגעי^יגט א סך םי און התםדה. אויג איך האכ ניט דךן פעות, האט ער אונז כאמה נעגענן די םולםטע םון אלע זאמלוגגק םון דעם דוכנערם װערמלעך און םשלים, װאם זײנען כיז אהער ארויםגעגעכן געװארן. און כל׳זטן דער הײנטיקעד ײדישער לעזעף• עולם װעט ניט האבן קיץ צוטריט צו דעם אלטן עכטן טעקםט םון דעם דובנעדם משלים, װעט ער מװן באנוצן די קאמםילאציע םון ה׳ תשר״ק. װאס איך װאלט װעלן, איז נא־, אז - דער לעזעד זאל װיסן אז ס׳זרז א״קאטםילאציע, א םוראגאט א במקום דוכנער, און אז עם זאד װאם םריעד ארויםגעגעכן װעדן, כאטש א קלענערע, אבער א געקל־בענע זאמלונג םון דעם תבנערם םשלים אין דעם אלמן אמתן נוסת ס ו ף. מאריא רילקע רן פוסגיק יאר) ק ם ע ר ןןבער דער אםתער רילקע, מיס דעם ברויזנדיקן רעליגיעזן עקםסאז, ווןןם םארצערס און םארשלינגט זײן גאנץ װעזן, רעדט *ו אונז ערשט פון זײן ״עעהףבוך״ (1906). א דיאלאג צװישן אײנזאםען םאנאך, װאם םאלס די אותױת אין דער ביבל, םיט זײן שכן — גאט. תפילות, װידוי. באשװע• רונגען, היפנען, באגײםטערונג. א ברױזנדער, לײדנשאססלעכער באנער דך צו באהעםטן פיס דעם אײביקן, איבערװעלטלעכן. אין דעם בוך זיגנט אויך רילקע דאס געמײן םון די נרוי• םע שטעט, װאו ״םענטשן שטארבן װי אין קײטן״, װאו די םענטשן דרײען זיך ארום םאראײנזאםטע םאר די שפיטעלער, װארסנדיק אויםן טאג, װען ם־לןןזט ארײן. אין זײערע הערצער איז דער ״קלײנער םויט׳. ניט יעגער טויס, װאס האם זײ װאונ• דערלעך געצערםלט אין דער ױגנס — די אוםענדלעכקײס. אן אנדערער: א קלײנלעכער, א שרעקעױקער, אן אוםקומענדיקער. און רילקע בעס: ״א, האר1 שענק יעדן זײן אײגענעם טױט, א טויס, װןןס זןןל םליסן םון א לעבן םיט ליבשאפם, זין און באדערפםיקײט!״ די פאעמע ״דןם געזאנג װעגן ליבע און סוים פונם םןןנענ• טרעגער קרישטאף רילקע״, װ$ס מיר ברענגען אין הײנסיקן נוםער, נעהער צו רילקעס פריערע שאפונגען (1899). אונז בא• װאונדערם אין איר די געפרעסטע פארם. די גרויםע קאנצענם• רירטקײט םון בילד, דאס רעליעף־מאכן די שטארקםטע איבער• לעבונג מיס דעם םיניפום פון װערטער. צו דער פאעמע איז אין דײטשלאנד געשאפן געװארן א ספעציעלע מוזיק און פיל םאלער האבן דערצו געמאלן גילדער און צײכענונגען. רילקע הןט נאך געשריבן א מאנאגראםיע װעגן סקולפםןןר רןדען (געדרוקט אויף ײדיש אין די ״שריםסן״, נױ־יארק),, אונ• טער װעםענס השפעה ער האט זיך געםונען אץ משך פון לאנגע יןןרן בעת זײן װאוינען אין פאריז. אמ דעד פשל בעסער איכעתענעבן אין דעס אלמן ״משלי חכטה״ ארעד בײ ה׳ תשד״ק. אבער ניט נאר אין ,גזשלי הכמה״ און אין דעס .קול יעקב״ אויף ענדי-םײטש, אזיך אין ת איכערזעצונגען, װאס דינען געמאכט נעװאדן אמאל םון ״אםת ל׳יעקב״ און םון ״םםד המיתת״, זײנען ת משלים אפט קירצעד און שטענתק אויסדתקסםולער, װי אין דער נײער. איכערארבעמונג םון ה׳ תשד־יק. אויך זײעד ײתש איז קװין םםתםא ניט דער זעלכיקער, װאם דעם תכנערם זליגט דאך צװישן דער צײט, װען ער האט געהאלטן תנע הרשות, און דער צײט, װען ת תנק אויםגעשדיבן געװארן אױף ײתש, א תקופה םון שיר ניט הונדערט יארס אבער אין דעס םטיל םון ת עלטעדע איבערזעצוננק איז דאך דא עשעם אזױנם, װאס מאכט ת נאענט, תעד נאענט צו דעם גײםט און דעם נוסח םון דעס תעער טגיד. דאם לײבטםטע מיטל צו?ק, אז דאם איז אזוי, אױ - זאגן ת מיטן אלטן םקארבאװן נ-־גון םון ת מגיתם. םרוװט ת זאגן מיט אט דעם ניגון, װעט איר זען, אז עס זאגט זיך תעד גונב װען איר זאלט אבער ת זעלביקע אלטע משלים אין רער נײעד רעדאקציע םון ה׳ תשד״ק א דע-כמן אויםן רגידישן וועגן רײנער (צו זײן אלטיװ מ. ם ל *ײנזאם און לױכטנדיק שטרעקט ער זיך איבער דער עפןן• כע, אין װעלכער ער לעבט_דער רױ סון דער תיםשער יליריק. םידע אץ םארצװײסלסע װעלן אץ אלע צײםן קומען זיך קרעפ• טיקן םיט זײן סיף־גלױביק װןרט, װאס איו םלאםיק און סאר• צערנתק, װי ת תםילות םון ת םארװאגלטע נזירים. אין דעם װירװאר פץ אונזער צײס שסײט ער א זײסי• קער און גראבט אין דער םענטשלעכער סיף, ױ$ס טיםער צום געטלעכן, צום אײביקן אינם מענסשן. ת נאנצע װעלט סו׳■ רעםם דך אין זײן הארץ װי אײן גרוים געבעםיהױז אויף אויס• צוגײן, אױף געלײסערט צו װערן, אויף צו װערן םענטשלעך. זײנע לידער זײגען םול פיט דעם צער םץ די בלינדע, װ$ס זוכן דןןם גרויסע ליכט, װאס באלײכט װעלסישטרעקעס און לעבנסזין, װאם זוכן גןןם, און געםינען אים נים. זײן לײדנשאפסלעכסםע װיזיע איז — גאט, ת סארביקע אומענדלעכקײס, םאר װעלכער אלע דורות בויגן ת קעפ און םארשװינדן, װי דאס פורפור־רזיט אויף די אװנס-היפלען. א סיםן אײנדרוק האט אויף תלקען געמאכס — רוסלאנד, װאו ער ד,אם פארברענגם צװײ יאר. זײן אויפהאלס אין רוסלאנד, שרײבם רילקע, האט אים געלערנט, אז .די װירקלעכקײט איז עפעס א װײטע זאך, װאם דערנענטערט זיך לאנגזאם צו ת, װזןס האבן געדולד׳. און אויף אן אנדער ןןרט װעגן רוסלאנד: ״רוס• לאנד איז א לאנד, װאו די םענסשן זײנען אײנזאס, יעדער םיט א װעלט אץ זיך, יעדער םול םיט סונקלקײם, װי א בארג; יעדער טיף אץ זײן הכנער״ אן דער שרעק, אז ער װעט זיך דערנידע־ ריקן, און דערםאר — פרום׳. אונטערן אײנפלוס פון רוםלאנד שרײבט ער דעם באנד ״םעשהלעך װעגן ליבן גאט׳ (1900), סובסעל, מיט לײכסער אי• ראניע און גלײכצײסיק םים דער סיםסםער, פשסותתקער רעלי• גיעזיטעס, װןןס אגטפלעקט זיך אים אזוי אין יעדן לעבעתקן באשעפעניש װי אץ די זאכן םון אונזער אלםעגלעך נעברויך. <