Literarishe bleter · 1926-01-01 · 87 (1.1.1926) · p. Seite 4

87 .זא ליטעהארישע בלעטער 4 טער אזא מין שיין װעדמ ראובני דער טראגישער, ניט-םארשמאנע׳ נער העלד. די אם־ציעלע געשיכטע םארנעמט דך ניט םיט דאובנים ביא- ג־אפיע, דאקעגן פא־ בראדן איז ראובנים ביאגראםיע דער נײטיק- שטער םאשעריאל. םידינען אםילו ניטא קיין אםיציעלע דאקומענשן װעגן דעם, דאך הײנמ בראד אן םון דער שילרעוונג םון ראוננים קינדער-יארן. דזד לעמל, דער קינםםיקער ראונני, װאקםט אין דעד םיטל׳ אלטערלעכער ת־ישער סניבה אין םראג. די ײדן לעבן אםגעצוימט מיט א שטארקעד מחיצה םון דער גאנצער װעלט. אין דעד זעלבער צײט שײנש שוין אין דער ק־יסשלעכער װעלט דער אויםקלעדנדיקעד בוח םונם רענעםאנש. חד לעמל-װײקט דך אין זײן אײגענער םנינד״ פלפולט איבעד תוסםתא און הלכה - און יענע װעלט, — די ק־יםטלעבע, איז םאר אים לחלוטין םדעםד. עד העדט װעגן דער װעלט װײטע אםקלאנגען םונם לערער הירשל, װעלכער איז דער פאראויסנעשדיטענער אין זײן םביבד״ לערנט םרעמדע שםראגן א־ן ששודירט םרעמדע דיכטער. דוד הערט אויך פוגם ײדישן םורעם- װעכטעד הערזאן ד־ צױבעדנדיקע מעשױת םון דער ײדישעד קבלה א־ן באקענט דך מיט דער מיםטיק םונם ײדישן גאולה-געדאנק. אט אין אזעלכע דױי פאדשײדנאדמיקע װעלמן בלאנקעש אדום דער יהגער דדד. סיעקבעדן א־ן זײן מוח די װערטעד: ״און דו זאלפש דינען גאט מישן יצר-טוב און מיטן יצ־׳דרע״. זײן םאטער מײדש אויס צו געבן אים אן ענטםער אױף דעם, װיל טאקע חד באגרײפן, םאר- װאם זאל מ־ען חוקא ניט קענען ױנען גאש מיט יצד-דדע?'ױ נשמה םונם ױנגן חד אױ אומרו־ק; עם־עם עקלט אים םון דץ סאשעדש קאלטן ראציאנאליזם,'עד זוכט זיך צו פא־געסן אין העחאנס קבלה-מעשױת, ער װיל זיך באחיקן אין הירשלם דערצײלן װעגן דעם לעבן כײ ױ אומות-העולם, װען אבער הירשל דעדצײלט װענן די אכזרױתן בײ ױ אומות-העולם און װעגן ח הויכמוט־קײט םונש ײדישן םאלק און דעם נדרסקײט פון ױערע געדאנקען, קען חד ניט שדוײגן און ענטםערט הירשלען מיש א אנטוישטער לײתױקעד שמים: ■ ״און חזך־ ד.אבן גראד ױ םעלקעד איצש געבראכש ױ גחיםע ״אנטדעקונגק... וױ קומש דאם, װאם ױ דאבן אל־עם געמאכט, נ־ט מיר ײדןן״ חדן װען־ט ענג אין ױ א״גענע ד־ אמות, עםעש רײסט ױן ־שטד״ עפעס אן אומבאװאוםש שברעבן שטײט אין אים אױף בױ סיברױזט אין אים אויף א קעמפנױקער גײסט. זײנע געדאנקען הײבן דך אן אריבערצוטױאגן מחוץ דעם ײדישן געטא, - םיװילט דך אים אזױ זען ױ ק־ישטלעכע װעלט, ביז טאקע א צוםאל םידט אים צונויף מיטן רךסטלעכן סיידל מאניקא, ױ טאכטער םון א פו־אגער שמיד. מאנ־קא איז א םשוט מײדל. סיאיז אבעד א טיםישע פאדקערפעח־נג פון דער רענעשאנש-עםאיע מיט אירע םױיע געדאנ׳ קען און שטרעבונגען. עפעס געםעלש א־ן חדן דעד קױםטלעכער מאניקא, ד הײבט אן װעבן אחים דעס חםיױשן ינגל א נעץ םון ליבע, חד ציטעדט סאר דער דנד, - דץ װידערשמאנד װערם אבער געבראכן און לשוף װעדט מאניקא דץ געליבטע. ױ קריסם־ לעכע מאניקא;באק־ענט תדן,סיט א שםאגל-נײער, םאר אים, װעלט,־ ד װײזט אים א װעלט םון מאכט און קראםטו א װעלט, )װאכ װײסט ניט קײנע מחיצות בײ געניםן םון לעבן. ד לעו־נט אױש דוק קריטיש זיך צו באציק צום ײדישן געטא, באקומען שנאה צום יױשן ארט און שטײגעד םון לעבן, ד םלאנצט אײן אין איפ א וױלן צו דנד, ד לעדנט אים אויס צו באגרײםן ױ גרויםע אידעע םון םױיהײט: כ ״סײידױט, םרײהייטז האט מק אים אםשד צוליב דעם געלערנט, ,צו מורא האבן םאר דעד בת-חוױן, - םאר דעד *אנשער םון צו דעם מין נעלעטױםמיש-היםטאדישע דאמאנק געהערט אױך דאש לעצטע װעדט םון מאקש ב־אד: ״־אובנ־, דעד ײדישער שר״. ױ פערזאן םון ראובני איז אין דעד ײדישער געש־כשע עד׳ היום געבליין ניט גענוג אויםגעקלעדש; ױ היסטאדיקעד שילדעדן ראיבנ־ן, װי א האלב׳כישנ־עריעץ, ױץ׳אװאנטוױםשישן ט־פ םון אײנעם םון ױ ניב׳געלונגענע משײחיש פון 1ז\\.׳״ן יא־ה־נדעדט. ױ ײרישע געשינשע אױ דך װײניק סשפל סיט דער פעדזאן םון דעם ,־עט׳ זעלהאםטן העלױשן נ״ם, װאש האט געבראכש אין באװעגונג ניט נא־ ר ײרשע מאשן םון איטאליען או־ן פא־שוגאל, נאר אויך פו־פסשן, מלכים און דעיכגעשטעלטע שרדות און םאליש־קעד םון ױן חר: דעד ײױשער הישטאר־קער האש די פערזאן םון ,־א־בני אװעקגעחקט א־ן שאשן. װעגן ראובנ־ן חע־צײלט ױ ײױשע געש־נשע, אז אין 1522 איז יךן װענעדיק אנגעק־מק םון װײטן מזרח א מאן מישן נאמען ראובני, ,װעלבער האט זיך אויבגעגעבן אלם ײדישעד שר א־ן שליח םונם ײדישן מלך ױסף, װאם קיניגט אין דעד מ־ב־ חבור, װאו םילעבן א־ן ױעד צײט םאדלו־ק-געגאנגענע ײױשע שבשיש דאובן, גד און מנשד״ אין ער איז אהער געקומען םיש א שלית־ת םון ױן ײױשן מלך צו פיק אונטערהאנדלונגק מישן פויפםט און םיטן ק־ניג םון פארטוגאל װעגן א געטױנזאמען קאטף קעגן ױ טערקן צו פאדטױיבן ױ פון פאלעשש־נע. ױ געשיכשע דע־צײלט, אז ראובנים דעדשיינק האט אחיסגעחםן א לעבדאפשע באווענונג צװישן ױ ײדן און ױ מאו־אנק, .דעלבע ד,אבן אנגעהויבן גלויבן, אז םיאױ געקימען ױ צײט א־יך םאר ױ צו ניצול װעק פון ױ שרעקלעכע ח־יםות, װאש ױ האנן געהאט אויסציששײן פא־ זײער אמונד,. ראובנים שלית־ת האט געהאש א גח־םן דערםאלג און דאך האט ז־ך אל־עם געענױקט מיט ראובניש אוםקומען אין ױ מישלאלטעדלעבע תפיסות םון שפאנ־ע און ד,אש נאך גורש געװען, אז ױן טױיעד אנהענגער, דעד מאדאן פון פא־טוגעזישן הויף, שלמה םולכו, זאלן פארברענט װערן א־ן ױ םײעק פון דעד א־נקװיזיציע. פאד דעד ײדישעד געשיבשע בלײבש ,־איבני א נעבנזאך, וקזש האש מיש ױן דע,־ש״נק ארו־סגעבראכש אויםן הישטאױשן הארי- זאנט א צװײטע און װיכם־קערע פע־זאן; — די געשיבשע ש־ײבער שענקק ױער גאנצע אױפמ־ע־קזאמקײט דעש םא־אן שלמה מולבו, דעם היל־קן סארטידער םאד דער ײדישעד אמ־נד,; דאקעגן ראובני א־ז דעד אװאנמוױשט, װעלבער האט נאך געשיק*; א־יסנענוצט דעש מאםענט םון ױ אזסדערטדעגלעבע ײדישע פאלקש-צדזת. אט ױ קאנצעםציע םון ױ היששא־יקער װעגן ראובנין װארפט מאקש בראד לחלזטין אפ. פאד א־ם א־ז ,־אובני ניט נאר דעד אדאנמוױסטישער טים, נאר דער טראג־שער םאלקס-העלד, װאש האט געששרעבט צו גח־סע םאט;, - װאם האט געזובט םא־ ױן םאלק נײע װעגן, נײע התחלות, װאש דארפן א־ן שורש איבע,־׳- בויק דאס ײױשע לעבן, אװי אז ראובני אױ די ױנקאנששרוקשי,װע התחלה און רער שאציאל פאראוישגעשױטענער עלעםענש א־נם ײדישן רעבן פונם 1׳\\.-שן יארהונדעדש. דעם שג־אנרםונקט פא־נעמט םאקם בראד בנוגע צו ראובנ־ן, און דאש ם־אב־רש ער צו דערװײזן אין ױן ניט-לאנג דעױנרנענעס ו־אנואן ״־אובני, דער ידישע־ שד״. װ לדט מאקש בראדס שילדערונג איז דאובני דער ליכשיקער רע- נעסאנש-שטראל, װאש האט חרכגעשנימן דאש ײױשע לעבן און געשטרעבט אױינצודױנגעץ אין ױ סינסמערע װינקעלעך םון ײױשן געמ>(,-א־ן װעלכער אױ גלײך אױשגעלאשן גע־װא־ן. און דאם, װאש אױ בײם ײױשן ־ישטא־יקעד םיםשעױעויאװאנשוױשטיש, אױ סאד מאקם בדאדן דע־ או־פגע־־אכטער נאצ־אנאל׳פאלישישנד געראנק. מיט דעם גחנטגעדאנק שאצש אם בדאר ,־אובניש פערזענלענקײמ א־ן אינ׳