Literarishe bleter · 1925-12-25 · 86 (25.12.1925) · p. Seite 333

333 ליםערארישע בלעמער 86 .זא ױ ערשמע זאמלונג האין אדו־נגעגעין אין םעטעדבורג אין 1901 יאד גינצבודג און מאדעק, א־ן די יאדן 1911 און 1913 האמ נח םרילוצקי ארו־עעלאזט עוױי נענדער םאריקבלידעד. אין וױילנער ״דעד פנקס״ ר״־ע״ב זײנען אםגעדדוקט צױיי גדויסע זאס- לדנגען םון פאלקס׳ל־דעד און די זאמלונג םון י. ל. בהן, װאס אין ר־מך םון 3 יאר האמ עד אנגעקליבי םון סאלקסםויל און אדו־ס• געגעבן אין 2 בענױעד א־ן נױ-יארק א־ן 1912. ד־ דאזיקע אלע זארלונגען אנטד,אלטן נאד די װעדטע־, בלױז כרינ* ללרק חוץ 331 מעקסטן או־ך 5>1 נ־נונ־ס םון םאלקסלידעד. א־־ף א מאדערנעס אוםן מי^ גרויסן םאדנעס ם־ט א טעכני־טן אםאדאט האט געגומען א־גאנ־זיק דאס זאמלען נ־גונ־ס ד־ אמאל־קע פעטערבותער גע־על־ראםט םאד ײדי־ג־ער םאלקס־רװ־ק. א־,־ע עקס׳ פעדיצ־עס אין די וױיטסטע ײדישע י־טוניס האבן ריט דעד הילף םון גדאםאםאנײטע פײאטן או־םגענורען א דײ םאלקסלידער. א טייל פ.ץ וײ ױינען שפעטע־ אדױסנעגע־ן געדאדן. איע־ נ־־רט־ אין דעד לכתח־להדיקער פד־םיטידעד געשטאלט, נא־ אין אן א־ננטדורענטאלעד ־אא־־עטונג. אלוי א־ז אדױס א זאמלבוך םון לידעד ״םאד דעד ײדי׳ שער שול און פאמיליע״ א־ן 1012 יאד א־ן םעט־ע־בודג מ־ט 87 נ־גונ־ט א־ן אן ע,־ך סס נ־גונ־ס זײנען אפגעדרוקט באז־נ־עד. וױ וױיט מען א־נטערעסידט זיך א־ן ד בדי־טסטע ש־כטן םיט ײדישעד םאלקס-מוז־ק, קאן דנען פאד א דא־ד״ אז דער ־ע־שטעד באנ־ םון ק־םניסעס םאזלקסלידעד׳זאםלוגג א־ז ז־ך םונאנדעתעגאנגען א־ן 15 םױזנט עקזעמםלאדן, א צאל, װאס קיץ שוס אנדעד ײדש ב־ך דאט ױ נ־שט דעת־ײכט. אבעד מ־ט ד םאלקס-ניגונ־ס ש״עםט זיך נ־שט או־ס ד גאנצע ײדישע װאקאלע מוזיק. װי מען זאל נ־שט קוקן פון שטאנדפ־נקמ םון רײנעד םאלקס-מוז־ק אויף ד אזו־גער־םענע בדחנ־שע ל־דע־ םץ אן אליקום צונזעד, פ־ן א װעלװל זיאדאזשער, - זארלק, תגי׳ סטדידן און אדו־סגעבן װעט םען זײ אויף געװיס מוז;. און װאו ד- נעץ ד חזנישע נ־גונ־ס, װאו ד חסיד־מע און רבײשע אנװערטערדקע רעלאדעס, װאו ד אזױ געדוםענע קונסט־מ־זיק ד. ד,. ד קאמםאז־ע־עס פ־ן רוז־קעד צו ל־דעד פ־ן דכטעד? א םך פון זײ דנען עד-הױס אפ־לו נישט או־םגעצי־כנט, א־ן דאס אל־ן צוזארען איז עדשט אײן מ־יל פ־ן דער םאלקס-רוזיק: דעד װאקאלער. עס בלײבט דאס גאנ- צע גע־ביט פ־ן אינסטדומענטאלעד מוזיק־ ד שט־קלעך םון ד ײדשע קלעזמע־ד װאס םלעגן װי ד חזנ־שע ניגוניס א־בעתײן ב־דושה פ־ן דד צו דוד און זײנעץ נאד צוס קלײנעס טײל א־ן א שםעטעדד־קן גילגול םארקאנצעדט־דט און םאדאדקעסטר־דט געװאדן. ד־ ,װ־סנ־טאםטלעכע סא־־שונגען אויף אט ד־ דאזיקע דדי וױיטע גע־ביטן םון ײדישץ שאם;: שײגע קונסט, טעאטעד, םוזיק-טוץ אומ- באדנגט םא־דעכנט װע,ץ צװ ד או־פגאין םון א ײד־ש; װ־בנשאםטלעכן א־נסטימומ. אונזעד װיסנשאםטלעכעד א־נסטיטוט װעט געװיס נ־שט זײן דעד;־,־שמעד װאס װעט אםגעין אן א־ט ד םא,־שונגען אויף די דער- ראנמע געב־טץ. צזד־שץ ד ם־נף אקאדעם־עס, װאס ב־לדן דעס םאדזעד ״ענסטעטי דע פ־אנס״ איז אײנע אן ״אקאדעמ־ע םאד שײ- נעד קונסט״. זי נעמט אתם: מאלערײ, סקולםטוד, אדכיטעקטוד, ג־אפ־ק, סעאטעד, מוזיק, קאנסע־דװאציע פון קונםמ-דענקםעלעד. א־ן ד עדשמע סעקצ־ע פ־ן דעד בידאםעשטעד אקאדעריע דוםט זיך: סעקצ־ע םא־ שפ־אך-װיסנשאםט אדן עםמעמיק. פדא־עקטידנדק א װיסנש־אםטדעכן א־נסטיטוט, טאד רען נישט פאתעסן, װעלכע .־אילע םיהאבן געשפילט און װעלכע ,־א־ע סידנען באדדםן צו שם־לן א־ן אונזעד לעבן ש־ינע קונסט, טעאטער, רוז־ק. דער הײנטיקער נוםער 86 איז דער לעצטער ־ פון הײנטיקן יאר באנײט שוין דעם אבאבעמענט א 4/ז יאר — 5 גילדן. אק אויסלאנד _ 1 דאלאר. פון דעד פעםערטתעד עטנאגראםישער געזעלשאםט אנגעקליבן צװײ גדויסע אלטמעץ מימ פאטאגראםיעס, םאדאן םאטאג־אם־עם. ־א- ש־דיב־נגען און מאטעדאל בײ פדאם. ם. באלאנאן <א ט״ל איז םארעםנטלעכט) און בײ רחל װישנ־צער. ר־ט א צ״ט צודיק האט א גתפע ײדשע קינסטלעד אין םאריז אפגעדדקט א־ן די צײטזנגען אן אויםרוף װעגן קאנסעדװיק ײױשע קונסט-אלטעדטימלעיכקײטן. אנעד נ־ש־ט ױ פוחות און נישט ױ טיטלען םון יהידיס אדער צ־םעליקע גדופירונגען קלעקן או־ף אזא ארבעט. דעד ײדישעד װיסנשאםטלענעד א־נסמיטוט איז ד א־ינציקע א־נסמ־מוצ־ע, װאס א־ז נא״־־םן צו םאד- נעמען זיך םיט דער דאזיקעד טעטיקײט. ענלעך א־ז מ־מן ײדישץ טעאטעד. דא האנן מ־ד שוין צו טאן מ־ט א צװײג םון סאציאלער באמעטיקונג, װאס איז נאך דעדצו געװיס עלטער םונס ײדישץ בוך, אן אן ערך עלטער םאר דעד ײד־ש־עד םדעסע. דאס טעאטעד םלעגט דעתיץ און דעת״ט נאך הײנט צו אזעלכע שיכטן, צו װעלנע א בוך און א צײטונג האנן נאך נ־ש־ט קײן דדסת הרגל. עס א־ז םאראן אן א שײעוד מאטעריאל. א־ן ױ לעצטע ־אק אױ דעד א־נמעדעס םא,־ץ ריסנשאם״לענן אויכםא־שן דאס ײדש־ע טעאטער נעװאקסן. ד ערשטע מאנאג־אםיע, דאס צ־ױיבענױקע ,װעדק פ־ן ב גארין: די געשיכטע םון ײדיש־ן טעאטעד (צװײ טו־זנט יאר טעאטעד בײ ײזץ>, געדחקט צ־ס ע־שטן מאל א־ן 1918, א־ז שװין אץ 1923 אחיס א־ן א צװײטעד, םאדענדערטעד או־םלאגע. פין יצחק שיםערס: ,געשיכטע םון ײדישעד טעאםער-קוגםט און דראםע״ א־ז נישט לאנג געװארן אם- געדדוקט דער צ־ױיטער באנד, דעד דדטעד אױ םארט־ק און םונס ע־שטן נדיט זיך א צוױיטע אויםלאגע. עטלענע קלענערע סםודעס זײנען םא־א;. א־ן צוזאמענהאנג מיטן סב-יעריקן ־ובילײ םון מאדע־נעס י־דשן טעאטער, װאס דאדף אינגינן געםייעדט װעדן, האט ױ זאמלער- טעטיקײט םון דאס נײ או־םגעלעבט. אין נ־ו-־אדק א־ז גענרינדעט געװארן א ײדיש טעאטעד-מוזײ, אין אדעס א גאלדםאדן-מוזײ, די ״אידאםטײלונג״ םון ״א־נװײסקולט״ א־ן מ־נסק םאדעדט אויף אלע ארט־סטן און טעאטעד-טועד צוצושײקן איד מאטעדאל װאס זאל םאדעםנטלעכט װערן. עס גדײטן זיך א די םובלקאצ־עס, נעיקד רעגן דעו־ גאלדםאדן-תקוםד״ אן א שײעוד מאטעױאל װאלגערט זיך נײ פדיװאטע מענמשן און װערט םאדלו־רן. אויך דא װאלט א םלאן- םולע טעטיקײט םון װיסנ. אינסמ־טוט געקאנט אדײנב־ענגען א סדד און אײנהיטן א סך מאטע־דאלן, װאס האבן נ־שט קײן קלײנעס נאטײט םאר דעו־ אלגעםײנער ײדשעד קולטור-נעש־כטי׳ב אנער אויך א װיכטיקע נארמאטיװע אויםגאנע אויםן גע- נ־ט םון טעאטעד װאלט ד.אנן ד ײדשע אקאדעמיע: בשוהםות מיט נאדוםענע אינסמימוציעס און םעהאנען אויםאדנעמן אן א־ינהײט- לעכן בינע-דאלעקמ, ממש־ א לעננסםראגע םאר דעס ײרישן טע- דאס גרעסטע און שדזעדסטע אנעד או־ך דאס לעבעד קסטע א־ן ראנקבארסטע געניט םא,ץ םארשער איז ד ײדשע םאלקס-מוזיק. או־ך אין רעס פדט א־ז דעד װי־ניק אזיפגעטאן געװאוץ. אמת, מיד םאדמאגן;־טלעכע אנזעעװדיקע זאמלנגען םון םאלקסלידעו־. אנעד, װי מניניס זאגן, איז דאס א קלין חלק םון ד דיכע אוצדות, װאס לעבן א־ן םאלק. '