Literarishe bleter · 1925-12-25 · 86 (25.12.1925) · p. Seite 332

86 .זא ליטערארישע בלעטער 382 דקר, וױיל ער ד.אט קעטלגריבער. טיסע אסגרזנטן, װעלכע םאר׳ שלינגען ױ טענטשן, ודעלנע םאלן אין זײ אדײן. א טך אזללבע קעסל׳ גױבער. הױפטזענלעך בײם פלאץ, װאו מק באדט םערד. און װאו עם באדן ז־ך גאר גוטע שדו־מער. איז ד אדעק באדן זיך אין דעפ פלאץ, װאד עש באדן זיך נוטע שדױנוער. וױיל זי איז געװעזן נא־־ א נוטק?וװימעדין. זי איז אױין אין װאטעד פים לאננזאמע שױט. ױ אדעמס צזגע׳ דױקט צוב בויך, האנט א־דיפגעלייגט אײף האנט. װי זי װאלט איר נאקעשן בױך פאױטטעלט. געגאנגק און צוגעהערט ז־ך צד דעט, װאס אונטעד א־דע פיס. געזובט מיט אירע םיס. אבער איר גאנץ װעזן א־ז געװען בײ איד מאן א־ן װײטן דרום. זי האט שװער גע׳ אטעמט, און טרערן האבן פאדבלענדט א־רע אוינן, נעקײקלט זיך א־אפ ױ באקן, געםאלן װי דעגנטדאפן אין טײך א־ײ;. און א־ר גאנץ װעזן האט געדעדט, געשריען: ״איך גײ ז־ך באק, מי־ן מאן״... א טראט - און ז• האט דעדם־לט, אז דער גרונט איז פארשדאונק פון אונטער אירע פי£ עם האט איר א קלאם געטאן א־ן האדצן. ד האט ש־ר ניט א כאפ געטאן זיך אויף צוױק. שיר ניט אװעק׳ געױםן ױ הענט םון ב־יך און אויםגעשפױיט ױ צום שדוימען. זי האט דאך נאך געװאלט דעה־ײזץ צו איד מאן, אנזאגן א־ם װענן ױ װאםערן, װעדבע װעלן א־־בעד איבער איר נאקעטן קעדםער א־ן דערטראגן דך צו א־ם, אבער זי האט שטאדקעד צונעדדיקט ױ א־עמם צ־ם בויך, צונעמאבט ױ אײגן, געמאכט נאך א מ־אט אץ איז פא־שװאונק. ד איז געפאלן א־אפ, מיט בוח. בי אין איר בײך װאלט געלעגן א שװערער שטיץ... ׳נװידע־ איז געשט־גן. ראט ד אין ױ קומענדיקע טעג נעפ־וװט עטלעבע ראל א־־פהײבן ױ שװערע קאמאד, במעט אײפנע־יםן זיך. און אק טאג א־ז ד ש״ר נ־ט געפאלן אין חלשוה פון א־ויפק־יבן און א־אפ־ שפר־ננק םון א שטדל, און אפילו םין טיש. אין יענעם טאנ האבן ױ קינדער באמע־רקט, אז זי זעט שלעבט או־ם. שטארק א־אפ פון געזיבט. ,װאם א־ז מ־ט א־ר? אבער ראם א־ז געװעזן ק־רץ פאר פםח. האט זי געהאט א גוטן הידוץ. ערב פםח. ױ האט א םך צו טאן. ױ קינדער האבן זיך בלויז געװאונדע־מ, װאם ארבעט זי דעם ערב פםח שװערער װי אלע ערב פסח. און ױ ײנגערע ■טאבטע־ האט אומפארזיכטיק ארו־בגע־עדט: ״דער טאטע װעט דאך ניט קימקד דאם זײנק געװעזן רעטוננםװע־טע־ פאד איר. ז• האט זיך אננעבאפט אן זײ א־צטער האט ז־ נעקאנט אײםשרײען, א־וים׳ יאמע־;. זי א־ז געודא־ן ה־םטער־ש. נעװײנט לאננ אדן ביטער. א יעװײן םון אן אימבאנרײפלעבן אומנליק. ױ קינדער האבן געמײנט, אז ז״ הא־ן אננעדירט דער מאמעם װאונד, א־ן האבן מ־טנעוױינט. נעהאריפן דער מאמען א־ויםצװײנק ױ בענקענ־ש נאבן טאב;. .., ׳->< א ״ן. פא *•••• •<** געזק א זײ ױ פ־ן דעם טאג אן האבן ארויבגע־ע־ט. נ־ט ,װארט •••••*•••*• •-<£ ק ן נ־ט אבע־ האבן קיץ קש־ות לא.*נד. צריק ױ כדדא נעדאננ וױדעד אנ ׳ז עס נעװעזן א• חדש״ם, 1 זעקש אננעצײל: אדן וױ<ץ ד האצ א־ז נענאנגען ז־ ם. א־ן ז״יעד דד און באדן זיך. נ־ט װ״ט פון אך צפ־ן שטאט. נ: ־ דער * 1 ױננ א־ז דער טײ; דץ אנהײב. אבער שװ־ן בר״ט און טיף א־ן ױער געפערלעך. דער אפארגעסענע סעהציע ד״ר כיבאל װייכערט / װאריטע איז אנטשטאנק א־ן 1825 יאד, נישט באנוננט זיך מ־טן בלויזן או־פפאדשן ױ אונגארישע שפדאך, נאר אין משך פון לאנגע יארן א סך אױפנעטאן םאק פאדשפרייטן און אנטװ־קלען ױ שפ־אך. ױ אין 1801 יאר געגרינדעטע ױגאםלאװישע אקאדעמיע אין זאנזשעב (אג־אם> האט אין דעד סעקצע פא־ שפראך, ליטע.־אטור און גע׳ ש״בטע אר״ננענומען ױ פיזיאג־אפיע םון דחם-סלאוױשע םעלקעד. די נױ־םע פא־דינםטן פון דער קראקעװער אקאדעמיע פאר דער פדיליש־עד שפדאך ױנען באװאוסט. ױ עטנאגראםישע עקםםעױצעם פון דעד םעטערבותער אקאדעמיע האבן געהאט א שם אין דעד ד<ר דאזיקער פױנצפ איז אבעד נישט אינגאנצן אויבגעהאלטז. דעד ײױשער .װיבנש־אפטלעבע־ א־נםטיטוט האלט זיך אץ אר־ גופא, אז םיװעק נעמאבט הבנות אדײנ׳ ־ פארב־נדן די באמןונגען א־ן א־בעטץ פאק אזז צ־ם־עננען א פון יחידים אויפן געב־ט פץ ײדישײער װיסנשאםט, האט אדדיבגערופן א דעבעױקע פאדא־נטערעב־רוננ מצד אלע פױינד פון דער ײױשער קולטור. ב־דוע, א־ז או־ף דער בעדלינער פארבאראטוננ געבליבן, אז םיװעק געשיאםן פיר סעקצ־עס: א> פא־ ײדיש־ער פילאלאגיע ב) פאר פעדאנאנ־ק ג> פא־ םאצאל-עקאנאמישע װיםנשאפטן ד> פאר ײדיש־ער נעשיכטע. םון די ־א־נ־ציאטאק א־ז א קלא,־ע. ױ בויק פין ן י ׳• י- ן׳ פון קײט, םון דעד צװײטער זײט ש־טיצן;ײ ז־ך פ־ן פראקט־שץ ליעבן. אויף די געביטן םון ײדישעד פילאלאנ־ע און ידישעד געשײבטע האבן מיר ש,־ין בײ ה״נטיקן טאנ צו םארצ״בענען ערנםטע .װ־םנשאםטלעכע פרוװן, פראנן פעדאגאנ־ש־ע א־ן םאציאל׳?דקד^ײד די י*דיי??ײ ••ן•^ ^ך^•***■ ױט או־ף ױ פא־אנענע התחלדה פון װ־םנשאפטלענע־ טעטי׳ װי װאלט מק זיך דען אנדע־ש נעקאנט אויםטײטשן דאם םעק פון אזעלכע געביטן, װי ש״ינע ק־נםט, טעאטער, מוזיק? מיר םאד• מאי-ן א־כ־טעקטא־ײטע אדן מא־׳ערישע־ אלטערטימלעכקײטן םון אײגנ׳ ארט־קעד שײנקײט. אלטע שלק און זײערע א־נעװײניקםטע באפו׳ צנגען, זאק פ־ן זילבעד און מעש, בק, אטלאס און ױד, װאם האבן א ש״יבות צם רעליגיעזן קולט, װי ידן, כתדם, פרובת; ■ מנודות, העננלײבטע,־, דאן מצבות און דרוקן, - דאם ױנען םאק פא־ש־ער א־צ־ות, װאם לאזן דך נ־שט אפשאצן. ױ גײען דא־בוד, װײל מען קאנםערװ־דט זײ נ־שט, מען א־נטערעםירט זיך נישט מ־ט ױ, מק פאטאנראפירט ױ אםילד נישט און מען באשרײבט זײ נישט. םא־אן אײנצלנע מענטשן, ,װאס האבן אן אינטערעס פאר די דאזיקע קינםטלערישע דענקמעלער. ש. אנ-םקי ד,אט אין אויםמוןג עקאנאמיש־ע שטעלט טאנ־טענרעך געזעדשאפטלעבע לעב;. װ• ,װײט רבט־ק א־ן פרינצ־פ דעד דאזיקער צונאנג איז, קאן מק אן איבעױק מאל ארױםרדיננען דערפ־ן, .װאס אנ־עדע אקאדעמ־עם האבן בײ זײע־ ג־ינדדנג, אפהיטנדיק שטרעננ דעם װיבנשאםטלעבן כארא־טער, ג מ־ז זיך פארט מ־ט די פראקטישע םאדער־ננק פץ לאנד אדן פאלדך אזוי האט ױ בוראפעשטע־ אקאדעמיע, װאש