Literarishe bleter · 1925-12-25 · 86 (25.12.1925) · p. Seite 327

327 רימערארישע בלעטער 86 פראלעטאריש טעאטער ד יפקב פעסטזי/;ױ־־ארק װ•;א־־ אט דער ״מאנ״ װעדט אויםגעקלערט און זעלבםטגאלאיסט, קע־מ עד ויך אל׳ײן אש םון יענע ״מאטאװע קונטט-טעםשלעך. דין אויסגעםײנעדמעד געשמאק װעט שױן דעמאלט פא־לא״ען כא־ עםעם אנדעדש! אויך גאך ניט מיט דעם, װאס געװעזענע דיטל׳מאגעדם און אױװאשטשיקעס װערן כעאטע־-קינםטיע־, אױ שױן געדאטעװעט דער םװאדעטא־ישעד טעאטע־. אםילד דעד איר נאל־יטעד ״יאט״ װעט דא װיינ־ק-װאט או־פטאן. ־גװין אפגע־עדט פון א״נגעגוג־ענעס טא- לאנט, װאס דאס יאז־ען דאך נאד געצ״לטע ױזידיס, דא־ף דעד שו־שםילעד קינסטלעדיש דערהויבן דעס צוקוקעד דודך זיק מ־סטע־- האםטן זשעסט, עד דא־ף איס אנצינדן און לײטעדן מיט דעד פײנעד וױגראצ־ע םון זק טאן, איס תדננעסען מיט ־ט־אגױם און ד־ק צ־ס הארצ־קן געלעכטעד דורך דעד גולטקײט םון ז״ן ם־מיק - און צו דעס םאדעדט זיך א לאנגע, םלײסיקע, פ־אםעם־אנעלע צ־ג־ײטונג. חזקא ־ענע ״סםעצן״, םאד װעלבע מען ש־עקט זיך אזוי אוינ נאד געשטעלט א־יםן ריכט־קן םלאין און געהע־יק אוים- גענוצם - קאנען װעק א כ־כה פא־ דעס םראילעטא־י־טן טעאטעד. א־ז דאך לונאטשא־סק־ אלק א״נעד םון די םײנסטע, געקל־גנסטע ״סםעצ־ןי׳. דאס ס־אלעטארישע טעאטעד, מעד נאך וױ יעדע אנדעדע קונסט נױט זײן מעוע אױף דעם ם־ט־טסטן, אלמ גאקענטן םונ־אמענט םון ,װאס״ און ״װי אזוי״ - אויף אינהאלט און פאדס. א־ן אנה״ג אפשד נאך מעד או־םן ע־שטן װי אויםן צ־ױיט;. דעד א־נהאלט ם־ן דעד ב־זאיצטיקעד קונסט <אין דעס םאײ: די פ־עסע> אױ געװען: די לײדן און ס־ײדן םון דעס יחיד. דאס םס־גאלאג־שע און עט״טײ־ פאתעלטענ־־ט םון ״מענטש צ״ מענטש״, ז״ן ד,אםן, שטדעבן און בױען, םאלן און זיגן א־ז געװען דעד י״וכן סון דעם קונסט-גאשעםעד און זק װעדק. א־ז געקומען די דעװאלוזדע און צעשטערט דאס ״ד״־־זלעבע גליק״. ע־ האט גע- נומען א ס־ף צו יענעם אײנגענו,־עטן שטייגע־, װען ״־עדעד א־• א םאן אויף זײן א״גענעד םזזדדו־־ע״, דאס לעגן אױ גאה־ע־שט געװארן סון נ״ע סאציאל־ע, עקאנאמ־שע און סאל־ט״טע א־דעען זין פארלאנגען - דאס פר־װאטע לעבן א־ז געװאדן א גלל-זאך. קאן ניט מעד דעד יה־ד דדעמלען אין ז״ן אםגעזונדעדטק״ט - עד מוז מ־טג״ן האנט אין האנט מיט דעס נלל. האט א־־ך ד־ ק־נסט ידער קאנדענס־דטעד, נולמסטער אויסדרוק םון דעס פול־ ס־רנדיקן לעגןי זיך סאדװאנדלט םון צעדח־גלטער קל״נגד־ב־יע,־״ א־ן א צונױפגעשמידטן, אויעעד,אמעדטן װעלט-גאנעס - זי א־ז אד־גע־ םון אינדיװידועלער צו קאלעקטיװער שאםעד־־טקײט. און דאס איז דעד זז־ק םון דעם םדאלעטארישן טעאטע־ בנוגע אינ- האלט: ניט חק־רה םון פו־יװאטע, אינדיװידועלע דשגונוה, נא־ שטעלן און םאדענטםעדן קאלעקטי װע םדאגעס - ניט דעד ױדד, נאד דער נלל. און םונקט װי ח דעװאלוציע און די נײע םאציאלע א־דע- נונג, װעדט או־ך דאס נײע ם־אלע־טא־ישע טעאטע־ געשאםן אין שטו,־עם םון קאמף, אין דעד איבערקערעניש םון דע־ גע־עלשאםט- דעגער גאצזונג. דאדף עס אזוי ארוס װעדן א קאמםסמ־טל םא־ן םדאלעטא־יאט־, און מוז דעדום קודפ-גל זיך נאנ־צז מיט א קאמםס- דעםערטואר. זאל דערװײל דער טעאטער-דעםעדטואד א־ק אױם- הערן ז״ן םון דעס נידגעחלעכן זין. זאל םען אםשטעלן אויף דער ג־נע דאס סא־הערלעגן םון מדכים און םלחמות, די םאדנעטעחנג םון ד״מזעל־קע םר־נצן און םאט־יאט־שע ם־עזידענטן; זאל מען ח דיםקוס־עם אין דעד לעצטעד צ״ט װעגן ״ם־אלעטא־־שקײט״, ״םראלעםארישע קונסט״ א. אז. װ. האגן או־םגעװיזן די דדינגנדע נו־טװענד־קײם םון דעם נײעם װענ א־ן דעד קונסט. זײ האגן אגעד ל״דער או־ך באוױזן, װי ניט ױכטיק, װי סאלש מען םאסמ או־ף דעם באנריף סון ס־אלעטא־ישער קונםט. םאדבײטנױק ח גאנ־יםן, האט מען געװאלט אין יעדעד ,פדא- לעטאר־שקײט״ דעדזען ־ונסט, און א־ן יעדעד קונסט האט מען קודס- בל געזוגט דאס ״םראלעטא־ישע״. װאם מעד ״םר־מ־ט־װ״, אלץ העכער ױ קונסט. ױ ,נדאגע ױיד״ לדאס זײנען אםשד גאנץ גאראקטער־סטיש םאד דעם סשוטן אדנעטסמאן, זײנען אזױ אחם געװארן מ־טאמאל דעד אװאנגא־ד, מיט װעלכן טען האט געזאלט שטורעמען דעס ״נ״עם״ קינסטלעױשן װעג. סא־געסנױק דעם אײגנטלעגן תמצ־ח םון ־עדעד קונסט - דאם דע,־הויבן, לײטערן, דאס ״סארטדאגן א־ן אנדערע װעלטן״ — דאט מ־ען געזובט א־ײנצוכ־ענגען אין א־ד װאס מער גאסנטוםל און הײמישע שטוג-פ־עגלע־ײ. א־־םן ארט םון ױג- ט־בױקײט ד,אט מען געפחװט צוריק א־ו־סיטלעפן ױ פא־שטו־נטע ,דאגעדיקײט ס־ן ״שאס און געצ־יג״. אײדעד א־ױסצוטדאגן די קונסט פאק פדאלעטאד־אט, האט מען געזוגט ױ ״פדאלעטא־ישקײט״ א־־ינ- צזשלעפן א־ן ד קינסטל־עױשע גדענעצ;. האגן זיך א שאט געטאן גאנצע מגילוה מיט ס־אזאןשעײ ״ױג- טוננ״ און מיט ג־אנלעך-געדכטעד םדא־ע־ - און ג־עמ״נט האט מען, אז עס םאלט א נײ־עד מי פא־ן םאלק. און נאך מער האט ז־ך אט דעד ״נײעד .װעג״ ג־עלאזט שםידן א־ן ט־עאטעד. נ־ט ג־עקוקט ױעח־ף, .ױאס ארום ױעד פדאג־ע םון פדאלעטארישן מעאט־עד אױ אױסנעװאקסן א פאך-ליט־עױאטוד, ,װאס א־ז א־ן קװאנטיטעט גאלד אזוי גרויס װי ד ליט־ע־אטו־ איג־עד ש״שפ־ל-קינםמ אלײן (און ז־נער גדעסעד װי לסשל ד פאגמע- נ־שע ליטע,־אמוד אינ־ער ״מאסקע״), שטײ־ען נאך אלין סארגאפ- סע דדאמ־ען-שױינעד, שוישפ־לעד, רעזש״סאדן און פדעגן: װאס ד״נט מען א״גנמלעך מ־ט אמ דעס ״ס־אלעטאד־שן טעאטעד״? איז באמת אװי שװעד צי פא־שטק אן ענין, װאס א־ז א־צט אן אומצ־עשײדבאדעד טײל סון אונז־ער מאדעדנ־עס לעבן און א־ז דעױנע־ ג־עװא־ן א היפשעד םאקטא־ אין דער נײעד ליטעדאטוד א־ן קונסט? ניט מיט דעם װאס ״מאסך, דער בדײטע־, מויזנט-קעםיקעד עולם גײט א־ן טעאטעד, װעדט דע־ ט־עאטעד ״פ־אלעטא־יש״. חרכ- שנ־טלעך 20.000 א נאכט נאזוגן ױ ײדישע ט־עאטעדס אין אמ־עדיקע אלײן• און דעד ײױש־עד טעאטעד-גײער באשט״ט םיחג םון שאפ- א־געטעד, בכן םון ס־אלעטאױעד. האגן מיר שוין דערוס א םרא- ־עטאדיש טעאטעד אין אמעדיקע? דא סארפידט װידעד יענע םאל- ש־ע ה־פאטעזע, װאס לעדנט: דאס, ,װאס ױ מאס־ע װיל, אױ ה״- ליק און פראלעטאדיש. ױ אומאויפגעקל־ערטע מאס־ע פילט זיך אויך ..גאקװעט״ נײם אויםנוצעױשן שאפ-סיסמעם - אױ דע־םון געדדונגען, אז ױ א־צטיקע שאציאל־ע אדד־ענונ; א־ז ױ בעםטע פא־ן פ־אלעטאד־עד? דעד א־צטיקער טעאטע־ אפעלידט צ־ ױ ם־נסט־ערסטיע אינסטינקטן פי־ן פאלק, דעחױעקט אין א־ס ימ־ט דער םלײסיקסטעד מיטםאי- :יענדערײ חרך דעד םרעסע) ױ םאו־ערונג צ־ס ק־לאק, גאװאוג- דעדונג םון ביטרער חינערײ און מארד - א־ן נ־עסטן םאל: א פענט־מענט און יראת-הכנוד םאר סחמ־ער שקלאםעדײ און קליינ- -•,־געדלעכער ליבע. דער ״מאב״ איז מיט דעס צוםר־דן. אװדאי. "־ל ק״נער האט אין אים גיט אנטסלעקט ױעס סאדנאדגענעס חוש פא־ ש״נק״ט און א־ס גיט געםידט צוס ג־עלײטעדטן קװאל. אגער