Literarishe bleter · 1925-12-25 · 86 (25.12.1925) · p. Seite 326

86 .יו^ ליטער&רישע בלעמער 326 אין דער ײדיעזער רראמע ד״ שעקט־ערע ט־אגע, דער א״כיקער טאן- און ,דײב-קאמף א־ן דער ניטטה םדן א זון פון דער ״ידישעד מאשע, װעלנע װערט םאראלגעטײנערט דורך אלא אויםגעשדײ, װי: ״פאר־ װאש ביסטו ניט צען םרויק? פא־װאפ ביםטו ניט אלע פרויען םון דער װעלט אויף אמאל? אבער די ק־יטיק װיל עפ ניט באמערקן... אם ערנשמן שנײדט אפ נדין ,,גאברי און די םרויען״. װען איך פאראלנעמיינער די טעמע פון יענקל דער שמיד. נאך נאברי האב איך געװאלט א־יבערגק צו דאן ז־נװאן, האב מיך אבער םארלויפיק באננוננט מיט דה־ ד.מלך. מען ד.אט די פיעםע <איך װיל אײך נימ זאנן װאט איך דענק םון אי־> םשוט םארלאנט. אײן ק־יטיקער האט זיך געםונען צו זאנן, אז ברי אײפצויטדײבן די םיעסע האב א־ך געדארפט האבן די שם־אך פון שלוט א־ט. בעל־דחשנ־ת אבער האט ריר םארנע־וארםן, אז א־ך האב נעשרבן ױ םיעטע םיט אן או־ג אױף דעם א־בעחעצער און ױינד״ארטן. ער האט ז־ך ניט באמיט או־םצונעםינען, אז איך האב געשרבן ״נאנרי״ אין ר ז־מערן 1907 ביז 1908, װען איך האב אםילו ניט געחלומט צו רן אין ד־טשלאנד ארן פון א מענלענקײט אויםנעם־רט צו װעדן אויף דער דײטשע־ 2*ני<• ־־ אזו־ שט־יט עם טיט דעם פיננקי, װעלנן איר קענט דא־ט;. װאם א־ך האב װײמער געשרבן ״מ־ים ם־ן םינדלה״, ״רוד המלך און זײנע װײבער״, ״דער שטומער משיח״, ״פראםענא־ ברענער״, ״ד בערנשטײנער״, .גינא מאדדענם ליבעם״, ״יעדער מיט רן נאט״, ״בעם־ער נ־ט געבוירן װערן״ און אנדערע; האט עם א־יך ניט דער־ נרינמ. אדער? א־ן 1922 האב איך םאדעפנטלענט א־ן בע־לין א באנר דעד- צײלוננען. דאנט זיך אויך םארשװיגן נעװארן. א־ן מחשבותן, א־ן דעם ראזיקן באנר געם־נט זיך א דער־ צײלוננ ״איינער, װעלנער האט ניט נעםונען״. זי איז שטארק צע׳ קאל־עטשעט נעװארן אין דרוק. דער מעטע־אנםאזש, װײזט אוים, איז געװעזן שיכור. - א־ך האב א־בע־געלײענט, װאם א־ך האב אננעשריבן און עפ םארדדיםט מיר, םארװאם א־ך האב דאם אנגעשדיבן. אבער א־ך װעל נ־ט צערײםן, װײל דעמאלט װעט דעד בר־װ בלײבן נ־ט נע־ שריבן. װעט װידער אפגעלײנט װעדן אויף אן א־מבאשט־םטעד צ״ג־. לאז א־ך א־ם, שיק איך אים אװעק, װי ער א־ו. האםנטלעך װעט א־ר אים ריכט־ק פא־שטײן, אננעםאלן א שװאכע מ־נוט. געװײנטלעך באקלאג איך זיך נ־ט, רײד בכלל ניט װעגן זיך אלײן. און נאך וױל א־ך אײך מ־טטײלן. איך האב אין מאנוסק־־פב א גדויסע דראמע ״איםאק ם־ניעװ״. טראנעױע פון דער רעװאלוצ־א• נערער אדבעטער-באװענוננ. דאם א־ז דער צװײטער טײל פון אײדק שעםטל. אבער גאנץ אומאפהענניק פון דעם ערשטן. עדשטער אקפ א־ז א־ן מסלאנד א־ן 1906, צװײטער אקט א־ן פארױ סעםטעמבעד 1914. דױטער אקט אין אמעױקע 1916. םערטער אקט א־ן רוםלאנ־ 1921. רמ א־ר באקאנט מיט מײנע ״שלםה הםלכם טויזנט װײבער״ז דאם האב א־ך םארטראנט צו געבן ױ נאנצע װערזאליטעט, ד נ־ויםע פ־לפארביקײט און םילזײטיקײט פון דער םערזענלענקײ שלמה. וױ זי לעבט אין געשינטע און לענענדע, װי אויך ז־ן נאנצע עםאנע תרך דערצײלוננען םון זײנע ליבענב א־ך האב בי א־צטעד או־םגעשױבן סא קאםיטלען. יעדע װײב א באזונדערע ל־בע-עפיזאדע. איך טו אײער םארלאנג און שיק אײך צו מײן בילד. א״' האב א־ך אױםגעזען לעצטן װמער צד־שן ר בײמער אין דעם װאלי י םון םענסילװאנ־ע. ם־םן גזפםן נױם דוד םינםקי נ־ו־־זיה, 17 :*״. 1925. נערוננ, נ־ט מער א דערלעבוננ. אלץ, װאם איך ר,אב נעשױבן נאך 1009 , א־ז א״ך אומבאקאנט - דער װײטג־עםטער ט״ל ם־ן מ״נע װערק. אבע־ אויך, ,דאם א־ך האב נעשױבן ביז 1909,- װ־ זאל א־ך עם זאנן? - װא־ט נאך ״אנטפלעקט״ צו װערן, נ־ט קוקנרק אױף דעם ג־וינן אויםערן ערםאלג, א־יף דער פאר־ שםרײטק־־ט און באקאנטקײט. אפ־לו מ״נע צד״ בענד דעדצײלוננען. מען האט אננעװ־זן, אז איך האב אדײננעבראנט דעט ארבעטעו־ א־ן דער ײדישער ליטע־־א- טור אבער א־ך האב ערגעץ ניט געזען, אז מען זאל אנצײנן, װ• א־ך האב א־ם אר־נגעבראנט. א־ך האב א־יפגענומען פא־שײרענע םאזן םון ז־ץ נוימ און לײק און קאמף, אבער נ־ט נעטאפטשעמ ז־ך אויף איץ טעמע. װעדליק מײן ״חײם משרת״ א־ז געװא־ן דער מאטע םון א נאנצער ליטע־אטור פון דע,־שלאנענע חײטם, ד,אב א־ך ז־ך רעד קורץ געהאלטן ב״ אים. נאך מײן ״א״זיק שעםטלי ד.אב א־ך נעם־לט, ־אז איך האב אלץ נעזאגט װענן דעם ארבעטער, װאם א־ך האב געהאמ צו זאנן, און געװענדט ז־ך צו אנדערע רטן א־ן א־נזער ײד־־גץ לעבן, אבער בעל-מחשבות האט עם םיר פא־- נעװא־םן, נ־ט פא־שטאנען מיך, ניט אייננעזען, אז איך טא־ ניט שםײן בלײבן, טאפטשען זיך אױף אײן ארט, א־בערחזרן זיך. ניט אי־נגעזען, אז נאך ״א־־ז־ק שעםטל״, װאלט אלץ, װאם א־ך װאלט נעשױבן פון א־בעטער-ל׳עבן געהײטן םעלה-נרהט. ער האט אזױ םארא־בל געהאט א־יף מיר, אז ער האט אפילו נ־מ באמערקט ראם נ״ע, .דאט א־ך האב אױינגעםירט אין ײדיש א־ן אזעלנע דער- צײלוננען, װי ״דערװאכוננ*, ״זרובבל״, ״דער ערהנײנט״, ״ר־ מ״דל בײם אחן-קודש״, א. אז. װ. א־ן אזוי איז עם געבליבן א־םבאקאנט. װי א־בעדהױפמ ר שםראנלענע זײט םון מײנע דערצ״לוננען, אזו־ דער שפראך-אטעם פון אזא דעדצילוננ װי ״רראבקין״. נאך ערנער מ־ט םי־נע דדאטען. זײ .דעדן אויפגענודען מיט א נעם־ל פון נע־ננערשאפט, םון אניםאזיטעט. ״אײזיק שעפטל״ א־ו ױצא מיט א קורצער באשפרעטננ םון בעל־מחשבור,. ״ר מוטעד״ װערט געשםילט, .־עצענזירט, און א באקאנטער קריטיקער זעט מאדאם קאמ־נםק־, געם־נט ניט פאר ני־טיק ארײנצוקוקן אין בוך און װארפט מ־ר םאר נראבע ,־ײד, ,װ־אולגאריזמע־ן, בשעת װען אין דער ״מוטער״ ,־עדט צום ע,־שטן מאל ר ײרישע א־נטעלינענץ ײױש. ״ד־ םאמ־ליע צבי״ - ױ ערפאלג־ײנםטע, ,דײט-םא־שפרײטםטע... א־ן מ־ין םאדרעדע זאג א־ך אויםדריקלעך, אז םען קאן קק םא- גראם-טראגעד־ע נ־ט שרײבן, און אז איך װענד ז־ך דא ־צו ױ א־נערע פארגאננען א־ן ײרישץ םאלק. דער פאנראם קומט אױך בײ מיר נ־ט םאר אויף דער םצענע, ער איז נאר מײן ה־נטערנחנט. און דאך ד,אט ױ ק־יטיק באמיט זיך ם־ט אלע קרעםטן צו מאכן זי םאר א םאנ־אם-פיעםע. מען האט ניט באמערקט אדער ניט געװאלט באמערקן, אז דאם איז א טראנעדיע םון א לעצטן, ױ מראגעדיע ם־ן אן אפשטא״בנױקעד רעליג־ע, פון אן אונטעדגײענ- רקעד װעלט-אנשו־ונג, דער טו־ט ם־ן אן אלטער שײנק״ט. ״רער אוצר״ - א־ן זק בוך-םארם, ניט אין דער פארם, װי ער א־ז נעװען געדוזקט אין ״םרינד״ - איז געעװן א ,־עפערענץ- בוך א־ן א םך אמעריקאנער אוניװערםיטעטן, אבער ױ ײרישע קרי- מ־ק האט אים גאנץ פארשװיגן. ״דער אײב־קער ײד״ א־ז געװען געררוקט א־ן ״פדײנד״ א־ן ־אנואר 1907, אבער דאם שטערט ניט א ײדישן ק־יטיקער נאנצוזאנן אן י אנדערן שרײבער דעם שנח, אז יענער האמ אריננעם־רט אין רער ײױשער ליטעראמור תם םשיח-נעדאנק, אץ װען ר ״הב־מה״ שם־לט א־ם אין א זשארנאניזירטער העברעןשעד איבערזעצוננ מיט םארשײדענע .־עזשײםארישע פארפוצונגען און םארנילינונגען, געם־נט א קריטיקער אין ״מילגרוים״, אז ״דער אײביקער ײד״ אױ א מע- לאדראמע... ״־ענקל דער שמ־ה״ א־ז באהאנדלט געװארן װי א נארדין- פ־עםע. א־ן דער ־אז־קע־ פיעםע װע־ט צום ערשטן מאל או־פנענימען