Literarishe bleter · 1925-12-18 · 85 (18.12.1925) · p. Seite 317

317 ליטערארישע בלעטער 85 .■ןא דער, איזאל׳ירםעד א־ן דער נייער גתישעד •צטאט. און ד,ן דין םזױםן םאלקש־רענט־ט ארן הן ז־ץ דאם־נ־דטן אינטעליגענט האט א־ט געדען און גע׳טיל׳ד־ע־ט א־ן קאנקדעטע אל־עמק-וועלטל־עבע יעננב-טא־מען. און דאט נאט־־ט, אז א־צ האט םא־״אגט א נייעט צוגאנג צוט אדונ־־ק; לענן, עש א־ז א נ״ער א־ט או־ט&אטן און או־םנעטען ד אדוריקע ױידקל׳ענקײט. און ם־ט זײן גאנצעד סימפאט־ע צ־ט צ־ונ־זם, א־ז ׳טדום א־ט דאך םון ד־ ׳טטאדקםנע ״מוזײני־הגליות״ צד־׳נץ ד־ ײך״עע?זרײבער. ײען געלענט א־ן גע־ט־נטי׳עך ,דײטע חימען, אזזי ם־ל האט מען ז־ך געײטםײזט ״םון ק־נתוײז אן מ.־ט דעם אמאל, טיט דעם ״ידדן־ און ״ד״־־הנ־מל׳־. און ״ע־ר ה־מיה״, אז םען האט או־םגעהעדט צ־ זען דאם נאענטע, קאנקדעטע, ממ־צדתדיקע. א־ט ד,אט אמאי א־ן א פאדעמ־־טץ אדגדקל׳ נדדך־אגנ גע־עדט ,דעגן זײן ־צטאדקן צו־ נונד צ־ ד־ אתמ־קע גאםן און מויעדן םון א ,דאד־צע און קדאקע און ז־ך גע־צט־צט או־ף תױ-תתת לענן אץ זײע־ע מו־עדן. אומ־ נאדאוםט ד.אט א־צ או־םנעהע־ט צו ם־לן זיך ווי־ א ז״ט־קעד, ם־עמ־ שלום אש און דאם יידישע טעאטער מיבאל װייכערט א־ז לב־זז־לה ־ געדוען א נאדע״ע מ־טן נאמען ״מאדיא״ און האט ערצט ־צםעטע־ נאקובען א דדאמאט־יטן לנו־צ. או־ך נ־ט םון דעד פ־אקט־־צעד ז״ט א־ז עד געקומען צום מעאטעד, ױ־ נ־ט א״נעד ם־ן ד־ א־דאפעץצע דדאמאט־קעד, ױאם זײנען שפעטעד נא־־מט געדא־ן. עד האט א־ן טעאטעד ק״נמאל נ־ט געאדנעט. א־נזעד טעאטעד ־צט״ט אויף אזא םדדגה, אז אהוץ דאדן־יצפ־לעד און בוםל׳־אדן דארף עם ק״נעם נ־ט. אץ מער ױי ־א״נמאל תד א־ן ״מ־טן שט,־אם״ האט ע־, דאבט ז־ך, נ־ט גע־צם־לט. א־ן שוין אמד־־נ־קםטן האט א־ם געטדינן א־ן טעאטע־ א־־־ן נ־טעדע נויט, ױי אונזעד יעקנ גא־ד־ן ווי א םך םון די ה״נט־קע אד־אםע־שע ם־עםעט־שד״נעד. םדנםה האט עד געזובט אנ־עדשדאו א־ן לײבםעד םא־ד־נען א קעדנל א־ן טעאטעד, - ,די עם ט־עפט ז־ך אםט נײ ד־ א־מות העודם - קאן מען נ״ אונז א־־ך נ־ט. נ־ט ס־ד האנן א םך טעאטעדן און נ־ט די, .דאם זײנען פא־א;, א״ק זיך צו צאל׳ן טאנט־עםעם די מהנדים. קאן מען קײנמאל נ־ט ה־־צד זק א מתנד, אז עד שדײנט פ־עםע־ם או־ף צ־ םאדױנע;. א־ז םון דאנעץ ־צט־אמט אשם טעאטדאלישע שאפונג, אוינ נ־ט פון דעד א־נעד״ניקדיקעד נויטנאדע־םט־ק״ט און נ־ט סון דעם דױ־םנױקן מװ צ־ פא־זא־גן דעם רעפערטואד מ־ט פיעסעם? עם א־ז םאדאן א״ן ז״ט א־ן אשם םעדעזנלעבק״ט, ראם א־ז נאך זײעד ױײנ־ק נאלד־בטן געדא־ן. דען מען ,־עדט דעגן א־צ דעם שױינעד, שױ״גט מ;ץ ױעגן א־ד, מען האלט, אז ז־ שט״ט אץ םת־רד, מ־ט זק ל־טעדאד־שעד טעט־ק״ט. א־ן דער אמתן א־ז פאד־ קע־ט. ז־ דעדגאנצט־ און פא־גאנצ־ט דאם נ־לד סון אשץ. אשם ענעוביע און דדאנג צום שאפן שעםט זיך ניט אוים א־ן דעד ליטעדאד־־צעד טעט־ק״מ■ או־ך ניט א־ן ל־טעדאד־שן ױעלטל. צו זק א ם־דעד א־ן דעד ליטעדאטוד, ױי א דנ־ א־ומצ־ד־נגלען הך מ־ט חם־ױם - דאם איז ניט נטנע םון דעם ־ונגן, נאױעגלעבן ג״םט. אנעד אויםן געניט פון געזעלשאםטלעבעד א־נעט גע־ פ־נט עד םא־ זיך א ר״ך און א דאנקנאד םעדד. או־נ מען ,־עדט ױעגן אשם געועלשאםטלעבעד אדנעט, דאדף מען נ־ט מ־אבטן ױעגן א נאשט־מטעד ענגעד מעט־ק״ט א־ן א געזע־דשאםטלע־בעד א־נםט־טוציע אדעד א פאל־ט־שע־ םאדט״. דאם דאלט שט־ין א־ן עי״־דה מ־ט ז״ן כא־אקטעד, מיט ז״ן גאנצן םהוד״. ױ־ א־ן ז״ן ל־טעדאד־ש שאפן שמ־ענט עד או־ך א־ן דעד געזעלשאפמ־ לעבעד טעט־ק״ט אױמצונעמען װאם ױ״טעדע גענ־טן. ז״ן דעױ־ז א־ז: א־ך נ־ן א ײױשעד מענטש, אץ גא־ ג־ט, ױאם א־ז ײדיש א־ן מענטשלעך, זאל מ־ד םדעמד ז״ן װ״ט־קט עד אוים אלע ױײ׳ ט־אקן פונם ה״נטיקן ״ױשץ מענט־צ און פד־יט זיך מ־ט אלע ז״נע םדײדן. זײן האד־ן קלאפט א־ן טאקט םון האדעד םוגם ״ױשן אד־ נעטער. אנעד דאם שטע־ט א־ם נ־ט א־־ף א נונױשץ מ־ט־נג צ־ נ־ט אן אפשאצוגג םון שלום אשם ם־עשעם ױיל א־ך גענן א־ן נ־ט אן אנאל־ז םון זק דדאמאטיש שאפן. מע־ נ־ט, כיוױל פאדצ״בענען עטלעבע ױעדטעד, ױאם ביהאג געזאגט דעם ״ױשץ טעאטעד־עולם ױעגן נאט־־ט פון אשן פאק הײנט־קן ײױשץ טע־ אטעד. א־ך זאנ נביױן: םארן ה״נטיקן ײױשץ טעאטעד, ױא־עם קײנער םץ אונזעדע לעננױקע ש־י־נעד האט נ־ט א־יםגענומק אזוי ש־טאדק נײם ײױ־נץ טעאטעד-עולם א־ן םרילן, װי שלום אש. ױ מע־םטע ם־עםעם זײנע האט מ;ץ א־־םנעםידט או־ף דעד נינע, א מ״ל פ־ן זײ זײנק םא־נלנן א־ן רעםעדטואד. אנדעױע האנן געהאט אן אויםעדגעױײנלעך ש־טא־קן םצענישץ עדםאל (״מאטקע גננ״ ד,אט געשלאגן ױעם ,־עקא־ד ם־ן ױ אויפפ־דונגע־ן, ער איז נ־ז ה״נט ג־עגאנג־ען א־ן ױא־ש״ע דרײ הונדעדט און ־עטלעבע צענדלק מאל). עם טױעםט גא־ זעלטן, אז א ש־־־נ־עד, וואם פאדנ־עממ אן אנג־עזעען א־ט א־ן ױעד לט־ע־אטוד, זאל א״נצײט־ק אױיםרוקן ז־ך א־־םן א־־ננאן א־ן מ־עאט־עד. אזו־ א־ז נײ די א־מות העולם. נ״ אונז א־ז דעד מהלך צד־שץ בוך א־ן נ־נ־ע נאך א ווײטעיעד. אונז־עױע :־עםטע שױינ־עד האנן גע־פדוױט אײנצונעםען ױ םצ־ענע. האט דך יאם זײ נ־ט א״גגעײ״ענן. א־ן ױ פאפולעדסב־ע פײעםעט-שדײנע־ האנן ז־ך נ־ט דעױצלאגן צו א שטול אין ל־טעדא־־שן גן־־עדן. נ־ט גאלד- פאדען, ױעד םשביל א־ן משו,־ד א־ן ניט גא־ױן, ד־עד א־נטעלגענמ, פונל־צ־םם און ג־עז־עלשאםטל־עב־עד טו־ע־. א־ן דעם ם־ט א־ז א־צ א ־וצא מן הנלל. ־עד ב־שױםט דעם לעדער פון נוך און ױעדט צ־ם הא־צן פון צ־ק־ק־ער און מעאט־עד. דאם ד.אט זיך ב־ז א־צט א״נג־עגענן נליז ג־עצ״לט־ע ױנטער אין ד־עד וו־עלט־לטע־אטוד. י־ענ־ע ש־״נ־עד, ,דאם דאם דראםאטישיע ש־אםן א־ז נײ זײ געוו־ען אן א־נ־עױ־־נ־קםט־ע נז־ט־נאדעדפט־קײט, ױ א״נציקע מ־*״.לע:קײט פ׳־ן ד־בבעױשעד אנטפל־עק־נג. זײ האנן ױ ױעלט ארום זיך אץ אין זיך ה־אמאםיש־ נאנום־ען אץ ד־עױנעד דדאמאטיש זי םין דאם נײ גיעשאפן אין ז״יעױע װערק. אש א־ז א־ן ־עצם גימ קק דדאמאטיקע־. ג־ט א צ־עױם־ענ־ע א־ן קאמף ױ״זט זיך א־ם ױ ,ױעלט, נא־ א גאנצ־ע, א ױם-טונױק־ע. האט זק ױ־עג צום ט־עאט־ער געם־דט נ־ט דודך ד־ע־ דראמאט־ש־עד א־נערדענונג. כיא־ז בא־אקטעױםטיש םאד זק ש־אפן, אז זײן ש־טאדקםטן עדםאלג האט עד צױ םארדאנקען א םײעם־ע ,ױאם ־עד אלק האט א־נ־ע־ג־עאדנ־עט םון אן א״ג־ענ־עם דאמאן (״םאטק־ע גננ״>. ד־ ־ע־שטע םודעים פא־ ױ<ש שטאף םון ״מאטק־ע גננ״, ױ עצםדיק־ע און צווינג־ענױק־ע, א־ז ג־עױ־ען ױ עפיש״ע. און דאם א״־״־ענע א־ז ג־עױ־ען נ״ זײן ערשטן גױעםעדן םצענ־שן;־רםאלג, ױאם איז א״נצ־יט־ק ג־עױק אן ערפאלג או־ף דעד אײדאפעלשעד נ־נע. ,,גאם פון נקמה״