Literarishe bleter · 1925-12-18 · 85 (18.12.1925) · p. Seite 312

85 .זא ליטערארישע בלעטער 312 ם׳אױ שוין צײט צו באנײען דעם אבאנעמענט או־ף די ״ליטערארישע בלעטער״ - נימ נאר זיך א־ב־׳דקלײין, ניט נא־ אתיכםירן א״ן תר תלט תם קליינשפעטלױקן קולמור-בקארנ, ניט בלריז א־בע־ם־יאנצן דך סון איץ ארט א־נעש אנדערן, נא־ אינערױיבן ט־ט תר גאנצער פט־ביק םין תר קליעשטעטלדיקער קולהור, פלאנצן נייע אייגנאר• ט־קע פלאנצונגען אויף נױיטע שמחים, װע־ן אן א־ננא־טיקע בא- שטאנדטייל פון דער גאנצעד מענט־טלעבער קולטור, ניט אפהענ- ג־ק םון תר אדער יענער געאנדאםישער לאגע. א־ם זײנען ם־צדט נ־ט געװען קלאר אײניקע ראםענטן ם׳־ן תר ־ױשער געיט־במע (אן װעלבער ער האט זיך דװקא אנגעקלארערט), אז ױ צי־ט א־ז ױ יג־זין לאננ א־נע־נעםא־ן און ב-א־ענטםעדט, עד א־ז נאך א־נע־לעך ניט נעזען םא־ט־ק ריט ױ, ע־ האט ױ געשיכטדעך און ק־נםטלער־־צ נאך נ־ט נעהאט גובד געװק א־ן ע־ האט זיך נעם־ורט נאןװ װערן, ־טטע־לן דך קעגן ױ ־צט־אריקע ־טליוזן םון תר ־צ־־מ. װי א פא־קלערטע־ סאלראט םון אן ארר־י, מרכגתנױק די עדטעד אין דע־ געשיבטע ד.אט ע־ נ־ט בארעדק- טעדהײט, ריט באגײבטע־טע־ םא־װאונתתננ זיך בא־קוקט און קאן םון דא־ט דאם או־ג נ־ט אם־ײבן. א־ם דאכט זיך א־ים, אז ע־ ד.אט עםעם ת־זען א־וינם װא־ א־ז םאד יענעמם אויגן פארבא־נן. שטײט ער םא־װאונת־ט און װײזט: - זעט: קת׳ט-ה־טב! מם־רר״-נםש! מא־טירערנ־וב ו אבע־ דאש אלץ באהעםטן מיט אן אײגענעט ק־נמטלעױ־ט- אינױװיתעק װילן, לאזן עם זיך דורכם־לטערן דורך ד־ א־ינן פון א ק־נבטלער, וואמ שטײט מיט יא־הונדערםן וױיטער םון רעם, זא:ן ױן ױכטע־יש װאדט, געבן ױן קינםטלעױשץ אורטײל - ד.אט ע־ זיך ניט געמ־וװט > - תדגײ שםילט ער ױ ראדע אין ױ אלע געשיכט־ ילעכע סםעקטאקלען םונם מיםלעלטער ניט כון קײן קי:םטלעד-אק- טיאר םק אונזע־ צײט, נא־ פון א ליםעראױש-באנײכטע־טן צושױע־, אן א ׳נװם שטעמםל םון צײט און מכ־בה. און סאד דעד צושויערשאםט אױף אט דעד בױיטעד ליטע־ דארישע־ באזע ד,אט ער באצאלט מיט דער הײך םון ױן קינ- םמלעתשער אינדיװיתאליטעט. אבער ױן דיויכער, שײנע־ קאם, װאט גרײכט א־ן ריטלאלטער, װען זי װאלט קאנק נױיכן צו אונזער מ־אםטעד טאנ-טענלעבע־ און אםשד ניט וױיניקער ,געשיכטלעכע־״ װידקלעכקײט, װאלט א־ר קלא־ געראק, אז מיר דאבן שז־ן אוי*עגעבן אלע אונזערע טענ־־. אךן אנװײזונגק אױםן קתש-השם םון אונזע־ םארנאננענה״ט. ריר האבן א־צט שו־ין צו םארצײכענען ײז־ישן קתש-השם א־ן תר געשיכטע סין ת־ נאנצער מאתרנע־ מענטשהײם. * אש לעבמ ניט מיטן גײםט םון תד געשיכטע נא־ מיט תי תקאראציע םון דער געשיסטע. עד מ־אנט זי אזױ געטױי ױ דאזיקע דעקאדאצ־ע םון אונזע־ע גתיסע געשיבטלעכע פםעקטאקלק, ע־ װיקלט זיך אין איד א־:־ נאנצן אתם, אז מק זעט שזין גאלד ניט װעד אױ דער טתנער• עד גארט נאך גתיםע געשײכטדעבע פאבידוננען, נאכן העלדנט־:. רא־ט־תדטום, אנער עד קאן עס נ־ט נעמק דאדט װאו פיא־זג םאר ױנע אויגן א־ן ועו װידקלעכקײט, דארט, װאו מ׳דארף די בלױז קינםטלעױש צוירען און ױסציפלינירן, נאד ער גיט ײױשע ״נעטא, מיט אלע ז״נע סםעציםישע אײגנשאםמן און אקסעסואץ. םא־ עטלעכע הוגת־ט יא־ ״שטעטלי׳ מיט רעלבע ױ ידישע נעש־כטע הי־כט אן א גאנין נ״ע קולטוד-װענדונג א־ן איד גורל, דאלט אין תר ל־ט־ע־אטור געדארםט געװען או־סזאקסן א ױזיקער מאנ־מענט אויף תױ-דותת. האס שטעטל א־ז דאך װ־לנרק נ־ט׳ וױלנױק ױ ״איליאת״, ת ״אד־םײע״ םון עטלעכע ירנדע־ט יאר אירננארט־קע־ קולטור. אבע־ םיר האכן אין ג־יעמטן טײל נימ מער װי ױ תקא־אט־ת טײל מ־ן אט ת־ קולםור, אויםע־ אײנ־קע ״ט־ם-מוסטעק״ םון שטעטל. אפ־לו א־ט, ת־ ליױשער ת־״ן-הױבל פונם שטעטל א־ז דאך געבליבן איבעק שטעטל, װי א באגײםטערטע־ ױרכםל־ער. סיאיז אםשר רערפאר, ראס ױ ײדישע לימעראטור פאו־מאנט נ־ט ױ אײננשאםטן םון ,־וא־צלען ז־ך, אס־טר האט זי אויך נימ ױ מענלעכק״טן דע־צ־, א־ן אםשר א־ז דאם רעדפאד, װאס ױ ײד־שע ל־טעראטו־ר ד.אט ױך אונטע־באדאוכטױנ־ק געצויגן צו אנדעת גײסט־קע מקוױם, צו מע־ העכעת, טיםערע, מיט װעלכע פיא־ז םארם־נק דער גורל פון דעד גאנצער ײױשער געש־כטע און ד.אט דע־־בע־ נ־ט געגלו־בט, אז דאס שםעטל א־ז ױ פאס־קםטע פא־ס פא־ גתיסע אנטםלעקמגען, — און דאס איז א־־ך אםשד די ס־בד,, ױאס אש האט זיך ארעקגעלאזט זיך אלײן זוכן א־ן דעד גע- ש־כמע, און א־ן ױ בױיט־ע־ע נעשײכטלעכע רו־מק - געאגרא- םיש, עטנאדאסיש אבע־, צוס באתיעק, ניט א־נױר־דועל- כ־נםטלע־־ש, - אין תו־םן, - אנע־ נ־מ א־ן זיך זעלבםש. א־ן דא א־ו אש איזעלן אץ תר ב־׳־יט און א־ן דער לענג, און, אזוי א־ום, געק־מק נ־ט װײטער װי צו ועד ײױשעד א־בעדזעצונג - ״שטע׳־שראלי. - אט אזױ איז עד, דעד װענ םון - ״א־ן דעד ב־ײט און א־ן ת־ לענג״: פא־נאםן גתםע־ע שמדעקעס א־ום זיך אין ת־ פלאך אויפן חשבון סון דע־ טיף און פון רע־ ה־יך. װעק װײטעד און סלאששיקער. ארדא־ ד.אט מ־ק שדן געמוזט םאדב־ײטערן װי-ניט-א־ז ױ געאגראם־שע באזע פון דע־ ײױשער לטעראטור, - רי-נ־ט׳איז את־ם סונם שטעטל. און שלוט אש האט זיך נעלאזט ראם טאן, כמעט װי א־יף ״קתש-השס״. אט האט ע־ א שםאן נעטאן םון קוטנע קק נױ-יארק, פון ני,־-יארק קײן א־ץ-־שראל, םון ארץ-ישראל קײן תיס, פון רױם קײן שםאנ־ע, ױדכשנ־תױק תס .־ײן און ױ געטא םון מזרת• פראנק־ײך - א־ן דער ם־ײט א־ן א־ן ת־ לענג - און אומעטום א־ז ע־ געק־רען באראםנט םיט תקאמענדאצ־עס פון ת־ ײױשער. געש־בטע, אומעטוס - במעט וױ ם־ט םיעטענזיעם אױף ירושה- ת־כט פזנאנדע־שם־ײטן זײן לטעראר־׳ק געצעלט, זײן ל־טערארישע בו־ד, ראס איז אננעשטאסט מיט דונ־ק-בלענתױקע םאשמעלעך און שו־ם-שפי־יצעלעך פון ת־ קלײנשטעטלױקע־ קולטור, פין תױ קלײנ־י שטעט־ױקער עט־ק און מאראל, - אננעשטאםט און אננעטאסע׳ װעט, װי פיאיז אננעשטאםט און אננעטאםעװעט ם־ט צ־ץ, און ם־ט תכלת, סיט םיננערלעך און מ־ט אויױנגלעך, מימ קמעדת א־ן בדאנ- זעלעטלעך און מ־ט אנתת צויבער-זאבן - ת־ זאק סונם גיט- הא־צ־קן הסק־ל און זינגענרקן קאראבײניק. ע־ ד.אט עם געטאן נעטרײ, םיט א״נגעבילתטן לטע־ארישן מס־דת-נםש, מיט עקםטאז און םיט פאטאס, ע־ האט אנער דערבײ ז־ך ניש קלאר געמאבש, אז םונם שטעשל האט מען נעדא־פט: -