Literarishe bleter · 1925-12-11 · 84 (11.12.1925) · p. Seite 296

84 .?א 2$6 ליטער&רישע ב לע ט ע ר זשיטלאדשדן האט דערפ־לט א נאדע־סענ־־ט צ• סר״י״קן און צז םארשסרייטן אש דעש נאך ניס קליא־ן, אנער באגייסטערנדיקן נאציאנאלן אין טאצ־אלן אידעאל. עד האט דעדםילט, אז עד דאט עםעס װיכטיקס צו זאגן דעד יידײטעד אינטעליגענץ און דע־ ייד״טעד סאלקסראסע. און ער האט שוין דאן, אין 1885-1884, זיך אדורנעטדאנן ר־ט פלענער םון א ײדישן פא־לאנ און א ײדישן זשו־נאל, ,יואס זאל אײף א לעגאלן אוםן פאדשס״ייטן צװישן דעס עולם ד• נײע - בארד״ רעוואלוצ־אנעדע - געדאנקען און א־דעען. ריטלען אויף דעד םא־לענעדישעד טעט־ק״ט האט עד געהאפכ צו ק־יגן נײ זײן םאטעד, װעלכעד א־ז דאן שוין, ווי. עס ווײזט, געווען א קנאםעד חסיד. דעד סאטעד האט א־ט ניט אפגעזאנט גליך או־פן אדט. ער איז געםא־ן מ־שנ זײן זיך ,לענן דעש גאנצן ענ־ן מיט זײנעם א סדי־נד א־ן כצזאלענשק, א דײנן ״ד־שן אדװאקאט, װעלנעד א־ז נאר־װאס געק־מען צוריק םון א רײזע׳א־נעד מעדכ׳ א״דאפע. דעד דאזיקער, ז-עד ט־ם־שעד פאדשטײער פון דעד דא׳ ראלסטד־קער אנטטוישפעד ײדישעד אינמעל־נענץ, האט זשיטלאװסקין און זײן פאטעד געזאגט, אז אויםן ״סדאגדעס״ א־ן או־ף א״דאםע נכלל האנן ײדן ניט װאס צו האםן. עס איז דא נאד אײן האפענוננ: אזו־ע, פאלעסטינע. זעװטלאװסקי ד.אט א״נגעזען, אז ם־ן זײן פאטער װעט ע־ קײן שט־צע םא־ זײנע םלענער ניט ק־יגן. ד.אט ע־ אנגעת־יבן צי טדאכטן װענן אן אומלעגאלער אן ״אונטע־ע,־דשער״ ײדשער אדנאנ״אצ־ע, רעלבע זאל נעמען א־יף דך ד םנ אפאגאנדע םון ד נײע א־דעען. א־ן ר־טן יאר 1885 זינען ד הכנות צו דער שאם־ננ םון אזא רץ אדנאניזאציע געװען אין םולן גאנג. עס א־ז צוגעגרײט גע׳ װארן א העקמאגראף, עס א־ז סאדטיק געװען א פאסיקע־ ליטעראדישעד מאטע־־אל, און זשײטלאװסקי האט שוין אפילו צונעט־אכמ א נא׳ מען פא־ דער א־גאניזאצ״ע - ״תשועת ישראל־ האט זי נעזאלט ה״סן. עס ד,אט געםעלט נאד ד הסנםה םון דער ״נא־אדנא־א װא- ל־א״ (זשימלאװסקי האט געװאלט, אז ד נײע נאציאנאל סאצ־א- לסטישע ײדשע ארגאניזאציע זאל זײן א טײל םון דעד סאצ־אל־סטיש׳ רעװאלוציאנערער םאדטײ צו װעלנע־ ער האט געהע־ט>. צוס נא׳ דדיערן אנער זײנעץ א־ן דעס אױשםיד־קאמיטעט םון דע־ םארט״ געװען... צופיל ײדן. ד םאציאלםטן׳ײדן האבן ױך דע־שדאקן םא־ן ״דשן ״סעפאדאטיזס״ און מיט דער מערהײט םון זײערע שט־םען א־ז זשיטלאװסקיס םדאיעקט םץ א באזונדער ײד־שער םאצ־יאלספישע־ד אדגאניזאצ־ע מיט א באזזנדעד ײדישעד פראג־אס אפגעװארםן גע׳ װא־ן. הוד א־ן דעד םאדם פון א־נעדזעצוננען א־ן ״ד־ש םין אלע װיכט־קע מאדעדנע א״דאפעןשע ,װעדק. און דעדנאך עדשט זאלן קומען ד נײע נו־עד און שאםער, ראס װעלן אײפנדענגען דעס לעבעדקן ״דשן ג״סט אן א נרעקל שײכות צו ז״ן שוץ לאנג געשטא־בענעד און או־ף אי־נ־ק באגראנענע־ םדײה״ט <דאש מוז ז״ן .א דחק׳ פעלע,־; עס דא־ף שטיץ מםהםא ״םא־נאננענהײט״ •>. רעד דאז־קע־ רע״אלציאנעד-נאצ־־א־איע־, משניליש׳דאציאנא׳ ליםטישער געדאנקען׳גאנג האט איס ניט געלאזט װע־ן קײן חובנ׳ צװן. און קײן אנדע־ פדאג־אס םון נאציאנאל׳ײדישער טעטיקײט האט דאן ניט עקסיסטי־ט. עס זײנען געװען, ם־ן א״ן ז״מ, ראדקאלע קאסמאפאלטן און אס־מ־לאטאדן, םון דעד אנדעד זײט - קאנ׳ סע־װאט־װע נאצ־אנאלסטן און חונני׳צױ;. קײן ד־יטעד װענ א־ז נ־ט געװעץ <ד נאציאנאל׳סאציאלסטישע א־דעען םון מאזעס העם ז״נען דעד ײדשער א־נטעלגענץ אין חסלאנ־ דאן נאך נ־ט נע׳ װען נאקאנט>. דער דדטער װענ - דעד סינטעז - האט ערשט געדא־םה אנטדעקט װעץ. זשײטלאװשקי האט איס נאך נ־פ א־נ׳ גאנצן אנטדעקט, אנעד ער האט דך שו־ן ניסלעכװי־ז אנגעהויבן צ־ דעדנעענטע־ן ־צו א־ס. ע־ האט אנגעהו־נן צו זען א־ן סאצ־אלזם נ־ט דעד װעלטם נאםדײי־ננ פון ײדנטום <לו־ט דעש אויסדרוק םון קאדל מאדקס>, נא־ דעס ײדנטומס באפר״וגג - און נ־ט נאד ז״ן נ־רנערלעכע, א״״ך דץ נאציאנאלע באםרײוננ. ײדן, איז געװען דאן זשיטלאװםק־ס םארנעפיל און םאדאז־סזאנונג - ײדן דארפן װאדטן פון דער רע־װאלציע־, װעלכע דאדף דורכגעפידט װערן אין חסלאנד םון דע־ פא־טײ ״נא־אדנא־א װאליא״, נ־ט סהס אױי גלײסנארעס׳ ט־קונג, נאד ...־ע־כט אויף א־בעט און דערצױנג״ אין א־יך רעכפ א־־ף אן א״נענעד נאצ־אנאלער קולטו-־-אנטװיקלנג. ײדן דאדםן נ־ט או־םלענן צוחק דיער פא־גאנגענהײט אין דעס לאנד פון דעד פא־- נאגגעגהײט, װי עש חלמען ח פא^עסטינאםי־ן; ״דן דאדפן אויך נ־ט שטא־נן אין אײנעש מיט זײעד עכר. ײדן דאדפן לענן פא־ א־ן ם־ט חע־ צוקונםט. חדך דעם איב־ע־גאנג צו א־נעט אין צו מא׳ דערנעד װעדמלעכעד קולטור דא־םן ח אויםלענן. ח ײחשע נאצײאנאלע אויםלענוגג און סאצ־אלע װידעחענודט א־ן גחת, ח נאצ״אנאלע אויםלענונג אויפן באק םון אלגעמײן׳מענטש־■ לעכער קולטוד און ח סאציאלע װידעדגענודט דודך אדבעט און ע־ד-אדנעט - אט דעד א־דעאל א־ז נאך דאן אםשד ניט ק־אד פארדולירט געװק, אבער עד האט שוין געלענט א־ן זש־טלאװסקיס געדאנקען א־ן ער האט זײ ־גװ־ן באםדונםערט. ״) ד*רטן, ז. 148 א. ל י ט ו ו א ק קײן אםעריקען 1 י י ז י ל נישט ק־מען, מאבט ער םון זיך קק װעזן נ־שט, נאד ער שםאנט דך תינף אײן א־ן װאגן און שלעםט און שלעפט. אמאל א־ז עס געװען מער פא־ט־י׳װאגן, איצט-װק מיהאט אים אזוי אדעד אנדערש דער- װײטעדט סון דער םא־טײ׳ארנעט, שלעפט עד דער ע־ק־ דעש קולט־ר- װאגן׳ עד, װאש א־ז דעד דיסציםלינירטםטער צװישן די דיפ׳ ציפלינירמע, איז דאך שטענחק א־יסער חםצ״סלי;. ער קאן םאלגן אץ טאן, װק ער םאלגט זיך, װק דאס, װאס ער טוט• כ םזט ער םונם גאנצן אײגענעם װילן. א־־נשפאנען אים אין ם־עםי־ן װאגן, געטחבן םון א םדעסדער נײםש - דאס נ״ןו דאן איז עד עק־נץ און פעמפער עקשן, און קײנע א״נדײדענישן און באשלוס; (צו זײן אפפאר נ ח מ ן ו נאך דץ אפחן אין א־יראפע (א־ן דוסלאנד אץ אין םוילן> אבט יאד, איז א. ליטװאק א־צט אװעקגעפאץ צודיק קק אמעד־קע. ״מסתמא א־־ף א לענגע־ער צײט, - האט עד געזאגט בײס געזעגענען ז־ך - אץ אפשד גאד אויף עטלעכע חדשים״. עד איז געװעץ און םאדבלינן דעד נע׳ינד מענטש, ז־עד ״ב־אד־אגא״, װאש האט א־ן עדגעץ רךץ אײגן װינקל נישט, אין װאם ח גאנצע װעלט איז דאך זק ה״ם. אט אדו־ שלעפט ער ז־ך אחם שױן א יאד דחיםיק, פ־נף און דחיסיק, כמעם אן א רענצ־ל א־ן האנט פון שטאט צו שטאט, פץ לאנד צו לאנד. און אנשטאט אײגענע חפצ־ם, ם־דט עד מ־ט א פאד דעצטע ביכע־, עטלעכע נײגעלעך פא־שדיבענע אדער נישט םאדשחנענע צעקנײטשטע פאפירלעך. אץ װאו עד ואל