Literarishe bleter · 1925-12-11 · 84 (11.12.1925) · p. Seite 295

295 לימערארישע בלעמער 84 .־׳^ אן כענוםען װעבן א־ן דער ״דישער ששראך־ א־ן לינעצקיש ״16'- לישען אינגעל״, אין מענדעל׳עט ״קלײן טענשעלע״ און ,.טסעות ננימין השלישיי• ••). אגער לאנג דאט נ־ט געחייערט ױ דאזיקע 6ארבלע;רעניש םון דעד השכלר״ עם האט ויך אנגעדרינן דער אויסניכטערונגט-פעױאד שון ױ שױדערלעכע טאגדאמק אין אנהײנ םון די אכצ־קע־ ־ארן, און הגם זש־טלאװסקי איז ניט אװעק אויםן יועג םון ױ נעלי- תשובהניקעם, םון ױ ״השיננו נאזאד״ זינגעד, װעלכע האנן ראן אגגעהוינן דך צו מערן און צו סרוכםערן אין תר ײױשער א־נ׳ טעליגענץ, דיאנן דאך ױ נלוטיקע שאכיױנגען אינאײנעש מ־ט די תשוכה-שטיםונגק סון ױ טשניליש געװי,־קט אויף אים, א־ן ער א־ז ודדעד געװארן נאזארגט װעגן תכ גודל סון ײז־ן און ״דיש- קײט. ער איז דאן שדן געװען אװעק םון זײנע עלטע־ן אין װיטענשק און האט געלענט א־ן דער ,־יין-דוטישער שטאט טולע, װאו ער דאט אנטײל נעװמק א־ן דער ם־אםאגאנרע ארנעט, 'װאט די ״נא- ראדאװאלצי״ האנן געם־רט צװישן דער י־גנט. ער האט איער בשום אוםן ניט געקאנט שלוט מאכן םיט דעם ״נא־אראװאלישך געדאנק, אז ײדן ױנק נאד ״א קלאם םון עקםםלואטאטארם״ און אז ױ םאנראםק ױנק א־יגנטלעך אן אויםברוך םון דער אנק־מענדעד םא- ציאלער רעװאלוציע. ער האט געם־לט דעם שקר און רי געםאר םין תם ראזיקן ״רעװאלוציאנערן״ קוק אויף ײדן. עם האנן אנגע- הו־נן אויםצוװאכן א־ן אים צוױק ױ אײעעדרעמלטע נאציאנאלע געםילן. עס האנן אים סאראינטעתםידט ױ ײרישע סטודענטן, װעלכע האנן געװארםן ױ אוניװעדםיטעטן און געםא־ן קק אר־ן-יש־אל װערן ערד-ארנעטער. עם ד,אט א־ם געצדיגן צו זײ ער םאדלאזט טולע און קערט ז־ך אום צ־ױק אהײט. ער א־• װיתר אין א ײדישער םכיבד״ ער לי־ענט תם ״הט־׳יץ״. ער הערט זיך צו און קוקט ז־ך צו צו אלץ, װאם קזמט םאר א־ן ױער װעלט םון ױ חוכבי-ציק. אין דץ צימער ה־ענגט אויםן װאנט א לאנדקארטע םון ארץ-ישדאל. אלע ארום ױנען םארכאםט םון דער חכת צון-נאתגוני.. א נרותר פתימט װעגן ױ ״קאלאני־עם״. רער זיית תדט אים אײן צ־ םארן קײן א־ץ־ישראל און - ״זען״. תר םאט־ער נרענגט צו םירן םון ױגע ר ם־אטאקאלן ם־ן תם צוזאםענ- םאד אין םאטאװי׳ן. א־ן ױ ״סדאטאקאלן״ געםעלן א־ם דערהויםט ״ענע שטעדן, װאו עם תדט ויך ודעגן ױ נאציאלע ם־נהם םון דעם אנטיסעמיטיזם: װעגן אונזער שמאטישן ק־עמעדשן ־עכן, װעגן אונזעת לוםט-ס־נםד,ט א־ם א־ו נאד־נרערם ם־משאטיש ױ איתע םון אימקערן זיך צוױק צו תר נאטור, ױ איתע םון ײױשעד ערד-ארבעמ. אים איז אנער סתמד גענלינן ױ יײםט־ק-קולטורעלע זײט םון תד חבת-צױן באװעגוננ. אים איז ניט געםעלן ג־עװק איר ת- ליגיעז-רעאקציאגערער כא־אקטער. ער האט צװישן אירע םירע־ גע- זען צוםיל רננים. ער איז שזין, ארת, מער נ־ט נתםעל געתן ״*•; יענער ק־אםט, װאם איז נארוםן געװאק אױסצוװא־צלען א־גגאגצן ױ עקם־םטעגץ םון ײדן און ײדישקײט״. אנער ער האט נאך ניט געװאוםט דאן װי צד שעצן ױ אגגעזאמלטע קולטור־אוצ־ות םון ײדץ אין ײױש- קײט. ער דאט ז־ך דאן גאך ניט געהאט סאדט־םט א־ן דער ײדישער געשיכטע. םאר איפ ד,אט עקםיםטירט נא־ ר צוקונםט םון ת־ ײדישער קילטוד. נא־ ױ צוקונםט האט געהאט א װערט אין זײנע ארגן. אין ױנע - םריער שוין דערמאנטע - ״צװײ םארלעזונגק״ ד,אט ער אזױ םא־מול־רט דץ דאמאלסטדיקע ג־ונד-שטימונג בנוגע צום אלטן ײדנטום: ״...מיר, ױ ױנגע און די ם־ײ־,־, טיד װעלן אױםנויק אן אייגענע ײױשע ק־לטג־, א ױין-מענטשלעכע, אן א״רא׳ םעלשע. איך האנ געטרדיטט װעגן א גאנצעד טחנה אינערזעצער, װאש ואלן אװעקלײגן תם םונדאמענט םא־ ױ־ד נײער ײרישע־ קול- אין ־אר 1879 קומט ער אן אין דדיטן קלאם םין תד װיטעבסקעו־ ,־ושישער גימגאזיע. ױן שםראך װערט אלץ מער און טעד רוםיש אץ ױנע אינטעדעפן װעדן אלץ מעד און םער ױ אינטעתםן םון תד תסישער תװאלוציאנערעד ױגנט. ער װערט, םארשטײט זיך, ניט אםגעױםן םונם ײױשן לענן, אנער אנשטאט ױ הענרעלשע און ײדישע םעױאדישע אויםגאנן ל״ענט ער שדן טער תם רוסיש-ײדיױץ ״ראזםװעט״, דעם ״רוםקי ־עװתי״. צזדיק ױנע עלםערע תנרים אין גימנאזיע געםינק זיך אזו־נע, װאם זוכן צו םאחמ־א־םן א־ן ױנע אײגן דעם ״םינסטעדן״, ״תאק- צ־אנערן״ און ״עקםםלואמאםאריעץ״ ״דישן קינוץ און א יםצױועקן א־ןי איפ א א־נטעדעס און א ליבע צום עףלעכן דארעשאשגעם לענן םונם רוםײק םויעד און א־בעטער. צו זעכצז יא־ איז ער, אזוי וױ זײן חכר ראםאםארמ - אנ-םק־, שוין א םודשטענדיקער םאצ־אליכט און ױעװאזיוציאנער. ױ שטודזץ נײת מיט חשק און ברק ױ רא- ־־קאלע און סאציאליסטישע לימעראטוד. ױ גיבן דך אם נא־ מיט כ-־איליעמץ םון סאציאליזם און קאסמאםאליטיזם. ײדישקײט ד.ע,־ט אײף צו עקםיםטיזץ םאר זיי• תד ױנגער זשיטלאװםקי לעכט איכעד ־ענעם - ױער ק־,־זק - סעױאד םון דן לעבן, װען ער האט ז־ך אױף א וױילע אונטערנענעבן תר אלגעט״נער שטיםונג םון תר דאםאלסטדקער ראױקאלער ײדשער ױגנט און ניט געװאלט ײער וױסן םון דץ אײגענעם םאלק. עד האט אונז אלײן שםעטער <אץ ױנע צװײ טארלעזונגען: ײד און מענטש״) א־נערגעגעבן ױ מײ- :־נגען, םץ װעלכע עד איז דאן געװען פארכאםט. ״איך ס־ז זיך טודה זק, האש עד געשױבן, אז אין טײן גאר גױנער ױגנט, װק איך :־ן מינק גאנק האחץ צוגעשטאנק צו דעם ראױקאל! לאגער, ד,אנ איך אױך, וױ אלע, געגלוינײ, אז צװי׳גץ ״ײד״ און ״מעגטשי ריגט א טיםעד, מיט נןץ נריק ניט צו םא־נו־ענדער תד.וס: אז מען מוז אױסקליבן ״אהין אדער אהער״ און אז תר ״ײדי דארף געג־אכם װערן םאר א קרנן צד דעם ״מענטשן״. װײניקםטנם איז אײן ראך קלאד געװק םא־ טיץ ױנגן מוח און ד,ארץ, אז װאם מער םענטש א־נעד איז, אלץ וױניקער ײר איז ער, אל׳ן װײנקעד האט ער זיך צ• קימעק װעגן תם שיקואל םון ױן סאלק, אלץ װײניקעד האט ער צו כ־אכטן װעגן תר ײדישער לאגע און תר ײדישער צוק־נםמ. אזן צ־ױק, װאם וױיניקעד ײד איך בץ. װאם םרײער איך נין םון ײדישע כ־ארציעס, זדאם הײטער םונם ײױשץ לענן, װאמ גלײבגילטיק־ער צז די נױטן און ױ אינטעדעסן םון מיץ םאלק, װאם א־בע־געגענענעד צז תם אלנעטיץ-מענטשלעכן םדאגתם, - אל׳ן העכע־ שטײגט נזיין ״א־ך אױף תם לײמער םון חד םענטשלעבק״ט׳יי, און וױטעד <אץ דעד צװײמער םאדלעזוגג,,װעגן ײד אץ מענמש״) שדי־נט ער; ... אי] תד צײט םון מיין ױגגן קאסםאםאל־טיזם האנ א־ך מיך אויך ניט נעסעד נאנאנגק מיט תם גאנק גײםטיקן ענר *ן אונזעד סאלק, אײדעד דאם טוען ױ א־צמיקע ראױקאלע קאם- לאכאליטן. מ םיצלעך אץ ברעקלעך םץ תר אלמער קולטור, ,װאש האנן ױך גאך געבאמבלט אין מיץ טוח, ױנען געװק םאר ם־ד, ,־ױ םאר דאס װנ םון םיץ דור און מײן ױבטזנג, ניט מער ײ־ א מאטעדיאל םא־ שאדםזיניקע אםיקורםישע און אטעלסטישע י1"-;■ אויך אין תד אםיקורסישער העברקשער ליטעראטור, מיט יעלכער איך בין אויך געװען א ביסל - גאנץ אויבעײםלעכלעך - גא־אנט, - אונועד ליבלינגס-העלד איז געװק דעד װירקלעך ם־ײער ג־נט, משה׳ליינ ליליעננלוס - האנן מיר אויך ניט געקאנט וען תד, װי א סײל םץ יענער ק־אםט, ,װאס איז באתםן געװא־ן אז־כצגװארצלזץ אינגאנק ױ עקםיסטענץ םון ײזץ און ײדישקײמ. ד זעלניקע קראםט האנן מיד געשםירט אץ װאתם באגריםט אין יעד ױנגער סאטית, װאם האט זיך נאך םון ױ זעכציקער יארן *) נעז*פלסן שריססן, 2, 104—105. **) ד*רסן, 147—148