Literarishe bleter · 1925-11-27 · 82 (27.11.1925) · p. Seite 264

82 .־׳^ ליטערארישע בלעטעי 264 םאדפאלן, מיר ויינען אויכע־ מלוכה-גיענעצן און לענדע־ מיט אונזער ײדישן שאפן. און דעד םושר-השגל איז: ניט אויםן ווענ םון צענרעקלוננ אין םארלײקענינג און ניצול װעלן מיר, טײלן פון גאנצן, אויםנעריכמ װעק. לאקאל-םא:.- ריאטױס איז שעדלעך און אינערשעדלעך אין אלע הינזיכטן. מיר מוזן זוכן די פארשטענדיקונג םון די אלע דרײ ד״ײםם- צענטרען,, טען מוז געםינען וזערטער, װי מיזאל זיך צונויםד־ידן. דאס נדאזן זיך און דאס הםקר׳ביטול א־ן דאס ניט-װילן םארשסײן א־ינער דעם צדיטן - מוז אױםהעק. און װאס םריער אלץ נעםער איז, דאש פארלאנגט די אײנהײטלענע ײדישע ליטעראטור, דאש אל- װעלטלעכע ײדישע שאםן, װעלנע מ־ר אלע דינק און צו װעלנע מיר אדע שטרענן. - װאט געםינען זיך אויטער די דאטן־נ־ענעצן און ,װאס זײנען םאר דער ײדישעד נ־עד ל־טע־אטו־ ואם־לו םון רוטלאנד> ניט װ־ניקער װיכטיק און נאדײטנד. און הײניקער פון אלין קאן טען םיר תישד זײן, אז אין מיר דעדט דאט םאטד־אטישע געםול םון ײרישן םוילן. און אוינ איר װ־למ, א־ז דא אין דעט ײדישן ליטעראר־שן םוילן פא־אן א שטאר־ קער צומיש םרן לישװישן און װאלינישן ײדישץ בלוט. אין ט־־׳נל-ט־ף, אױ דען דעד פוילישער אםאטאשו אן אמעריקאנער, און דער ליטװיש-רוטישער לײװיק - אן אםע־יקאנער? ארן ,װ־ לאנג איז עט דעד ,װאלינישער םא־קיש דער פױל־שער פאדשטײע.־? און או־ך די ״ארת-םוילישעי■ אה־ן צ־טלין ארן משה ידארערואן? און צ• װעלכער טע־־טאריע װעט םען איצט צישםידן נע־געלטאנען, ,װאט װאוינט זינט 4 יאר־ אויטער די אלע ר־ײ ד״־־פט-צענטרע;. און צו ױעםען געהערט דער צ־ײט-צעװאק- טענער א־ט, צי פוילן, יצו אםער־קע א־ן אפשר גא־ צ־ שפאניע ינ־ש־פמאנע־־ן פ־ן קאטט־ל־ע, מא־אנען• ארע־ צ־ אױן-ישראל? ד״ר אלפרעד ל א נ ד ו י. דאמאדםמ אין דעם זינעטן קלאט םון דער ג־מנאזיע, האט א־ם געװ־זן דעם ריכטיקן װעג. םון יעםאלט אן האט ער זיך אםגעגענן נםזד מיט זאטלען מאטעריאלן םא־ א גדאמאטיק א־ן א װערטערנוך םון ײױש און מיט שטוױרן די אלגעמײנע שם־אך-װיםנשאםט, די ריטשע דיאלעקטן אין ױ םלאװישע שפראנן. געענדיקט דעם ױױ- רשן פאקולטעט םון װינער אוניװעושיטעט, האט ער ננ יא־ נניז 1887> ם־אקט־צירט אין געױכט אלט אדואקאט א־ן דאן זיך אינגאנצן געװידרעט זײן װיטנשאםטלעכער ארנעט. אלט ת־םט-אױםנאנע האט ער זיך געשטעלט צו ם־קסידן דענ םצנ םון דער ײױשער שםראך, װי אזו־ זי אױ גערעדט געװארן א־ן זיץ הימ־שן נראד אינםיטן דעם צ1צ יארדונדערט, - נעװײנטלעך נימ אן א פארגלײבונג מיט ױ אנדערע ײדישע ױאלעקטן און םיט דעם עלטערן ײױש-ױיטש. דער ציל איז נעװען־. אויטצוגעםינען אזוי- א־ום ױ יכודרת פון דער היםטא־ישער ײדשער גראמא.יק און שאפן א ײדיש װעדטערנוך, װאו דאט ײױשע װארט זאל ניט ױן םשוט אינערנעזעצט או־ף ױיטש, נײע־ט עט זאל אויך אנגעגענן װע־ן דץ עטימאדאגיע, דער גענרויך אין םיאזן, ,־ײדנטארטן און שםרינ- װערטער און ױ אנטװיקלונג םונם םשט. ח־רך או־טערלעכע אוםשטענק א־ז ער ם־ן דער דאז־קער גרוי- טעד אויםגאנע נםהר אםגעצויגן געװארן צו לייכטעדע שטוױען םון א קלענעדן םארנעם, נײ װעלכע ער האט םארװענדט זײנע םא־■ ארנעטן און װעלכע זײנק אגנ אויך אים צו דץ געקימען נײ דץ הױםטארנעט. אנער מען מעג זאגן דדײםט, אז אלע אנתרע אינעטן רר לאנתיט, װאס ער האט א־ן משך פ־ן צענדליקער תנק םארעםנטלעכט, זײנען געװען גלי־ז טםל-םראדוקטן סון זײן דעיפט-ארנעט, אם- שנ־צלעך פון זיץ גרויםן װערטערנוך-װעדק. אט דאפ איז זײן לעננב- װערק מיטן שענםטן םשט םון דעם װארט, איבער װעלנן ער ארנעט שוין מעד װי א האלנן יאדהונדערט און ניז הײנטיקן טאג מיט א ניט געמינעדטן חיניץ. ױ שװעדע צײטן האנן גענראכט דערצו, אז דאם דאדקע װערק איז נאך עד-הױם פארנאהאלפן אויף טויזנטער קװי טלעך א-ן ד״ר דאנחים שטוױר-צימער אין װין. הלװאי זאל נאשערט ח דר אלפרע־ לאנדוי אױ הײנטיקן 25־-טן נאװעםנער אלט געױארן 75 יא־. מיד װ־נטשן דעט ג־זיטן געלעדנטן, ער זאל נאך דאנגע יארן א־נעטן םיט זײן איצטיקער פ־־שקײט לטונד״ דער ײדי- ׳גע־ פ־לאלאגיע, פאר װעלכער ער האט אװעקגעגענן אלע דעע ־וחות. אלפ־עד לאנחי איז גענױרן געװא־ן אין נ,־אד, מזרח-גאליציע, דעט 5--טן נאװעםנער 1850. צי 15 יאר א־ז ער געקוםען קיץ אלפ-עד לאנדוי (צי זײן 75.״וןריקן תבי-פ־םןנ) װין, װאו ער אױ א,־ײן אין דעט ם־נפטן קלאט םון דער גימנאדע. נאך ײנגלװײז האט א־ט שטאדק אינטערעטירט די פא־ש״דנקײט צװישן ײױש אץ ױיטש, נפרט אויף דעס געניט םון ,װאקאלױם, און ער פלעגט זיך פא־ט־אנטן װעגן ר געזעצן םון ר דאזיקע לשונית. אנער ע־שט ױ כא־אנטשאפט םיט פיטלדעינדײטש, װאט מיהאט געלערנט