Literarishe bleter · 1925-11-20 · 81 (20.11.1925) · p. Seite 251

251 ליטערארישע ב ל ע ט ע ר 81 .■וא ףףיפל האט ױך די ״־דישע ביבליאטעק =אקלא;ט, או ײדישע ביכער זענען צו טײער! ^ון איצט קאנט איר באקומען די בפםטע פאר בםעט העלפט געי^ט! לוטד־כ און פאד ז־ך דאנן די גענ־םען די שעשהלעך פון ־נך, די אג־ד.אב און די ם־דל־ם - דעם מעד ב־לדלעכן ם״ל פון דעד אלכע־ ״ד־שעד ר־טע־אם־ד. אזד האבן געטאן אלע גוטע םג־ד־ב. באזונ־ע־ב א:עד דאט זיך אויטגעצ־־בגש ט־ט ז־נע נ־לדער און ט־טל־ט די יעקנ קראנ־ן, אדעד ר־ דאב פאלק תאט א־ם געדוםן, דעד דוננעד םג־ד. זאגן, װי דאב טוט אין ז־ן ״א־נל־ט־ע״ יסאדװאב נ־ט ־ד־־ט- לעבער - ארײנב־ד?ו דער נ״עד זאםלע־ און ארו־בגענעי םון דעם דוננערם םשלים, ת־נזד־ק, - אז ״דעד דוננעד מג־ד איז ניט נאד געװען גרוים אלב לעדע־ א־ן םא־אל־פר״ד־געד, נא־ א־יך אלב שאסער םון דעם םג־ד״נון ם־טל, װעלנעד א־• ־טפעטער געװא־ן נ״ ײדן שטאדק םאם־לעד״, - יזאגן דאב, א־ז א ־נום־ק־ גוזםא. דעד חגנער איז נ־ט גע־װען ״דעד יג״אפעד ם־ן דעם םג־־־שן מ־טל־־. דעד טגיױשער םינז־ איז גענוידן נעראדן אינאײנעב ם־ט דע־ םגידו־, (און ױ םגיחד, א־ז ז־עד אן אלטע ײד־שע אינםטיט־ציע). עם איז אנעד ריכטיק, אז דעד דוננעד םגיד אדער, װי יהואש דאט א־ן א פאנל א־ב אנגע־ופן, דעד ״חננער לאםאנטע;״, א־ע־ װי עס האט אינ נ־ זײן לענן גאך א נאםען געגעבן ם״-־ד םענדעלםא;, דער ״ײױשעד עזאפ״ - האט אױ־גגענ־אנט אין דעב םגי־״נק מינו־ א נײעט און א שטא־קן שטראב לעבן. ער איז אין דעב םדט םזן זאנן םשלים און אי־בנוצן ז״ צול־נ ױנע רעליגיעזע א־ן עטישע צילן געװען אזו־ םר־נטנאד און אזו־ םא,־שײדנאדטיק, א־ עד האט באםת ניט קיק נל־־נן צ• זיך. אויב עד א־ז ג־ט דער טיםםטעד, א־ז ע־ נײ איגז ז־בעד דעד נד״טסטעד און ,־ײנבטעד משל-ד־בטער. ער האט ניט אליץ א־יבגעטראכט ז״נע אלע םשל־ט (א־נעד סס4 אין תשד״קב זאםלונג>. עד ד.אט נאנוצט אײנ־קע עזאם־שע און אנדערע אלטע םאבלען יצום נײשם־ל, ױ םאנלען ם־ן ױ צװײ םרעש, םון דעם הירש און דעפ װאםער, םון ד־ ק־נדעד און דעס געםונענעב נום, םון דער םדעמדע־ םעז־עד, םון דעב ל־־נ א־ן דעד שלאנג>: ע־ האט געװיםע םאלקם-םעשױת און םאלקב־אנעק־ דאשן געפאכט פאר םשלים, אבע־ אם־־1• ױ אלטע םאנלען האט עד אםט נײ אז־בגעטײטשט, און א־ן א םך םאלן א״ דעד גםשל ז״נער אן א״גענער, ױען אםילו דעד םשל א־ז א ם־עם־עד. דאם חנ אנע־ ױנען ד־ עצב משליב נײ א־ב א םראחקט םון ױן אײגענע־ םאנטאזיע און זײן א־יגענעד לעננם-עדםאחנ;. דאב ױנען דערהױפט יענע םשליב, ״עלנע געהעדן צום םין םאראבלען, נ־ט צום םין םאבלען. א־ן םאנלען װעק געװײנלעך חױת, ם־גלען און אםילו ניט ק״ן לעבעױקע זאנן פאדגע־שטעלט אזוי, װי ז״ ״אלטן גע־װען םענט־נר. אין םאדאנלען וזע־ן פא־ א נײשםיל גענראגט םעגלענע א־ן ,־עאלע פאב־דונגען פון דעב םענטשלעבן לעבן. אזעלכע םאדאבלען, װ־ עם האט אנגעװ־זן ר־כטיק הי תש־״ק, ױנק דאב חנ םשליט םון חנגער מגיד. אין א״ניקע םון ױ שם־לן א ראלע ױ םקא־באװע פא־שוינען םון די םאלקב־םעש־ות: דעד מלך ם־ט דעם נן־םלך, דעד חנב און דעד נאד, דעד נזלן... דאב חב אבער ױגען ױ גענ־םען פון דעם ײױשן לעבן און דעד ײדישער םינקײט, אז טיד מוזן םוף׳נל־־פו־ אנערקענען זײעד עבטעטישן, ניט נאד עטישן און רעליגיעזן װעדט. טיד מוזן האבן א־ן זינען און אםשאצן װי געהעױק דעם פאקט, װאם ױ ױנען געבו־ק געװא־ן אין דעד אטםאבםערע ם־ן דעם בילד-דודשטיקן פאלקם-םענטשן, ניט אין דעד לופט פון ױ שארפע םוחות און םײעדע קעם, װעלכע האבן געשאםן ד־ .־ײן אינטעלעקטועלע הלכה-בםריננ דעד םוסר־םםר איז נעװ״נלעך א זאםלונג םון דדשות, װאם ױנען געהאלטן געװארן פד־ע־ םאדן עילם אין שול: ״דאב חב םשלים אזן םפוק־ב-מײטשענ־ש פון ױ ם־ב־־בפױם, - האנ איך געשױבן אםא־ נ״ אן אגדעד געלעגנה״ט, - םאכן דעם אי־נדחק, װי װען מ־ר װאלטן ױ ניט געל״ענש א־ן א בםר, נאד םון בימה נעהערט״. אנער םאד װעםען האט דעד מג־ד גערעדש םון ב־מה? װער א־ז אים געגאנגען העק? דעד .־ב, דעד לםק? גק, ױ װײבעד אזן רי טדאםטע ײדן ז״נען איב געגאגגען העק. און םיט ױ האט ם*ן נ־ט געטאדט ,־ײדן אנבטראקט און םען האט ניט געקאנט בתט אזוי א־ן דער ,װעלש א־ײן זיך םילפולן: םען האט געםװט אנ־יק םטשוהױקע פראגן און ב־עגגען בײשפ־ק םון סאג־טעגלעבן לענן: םען האט געםוזט ױיק בילדלעך - דעױצ״־ן םעשױת, נ־ענ- גען םשל־ם און אםאל אויך נים שעםען ױך א־״ג״אדפן א װ־•;, א װערטד. םען האט געםװט װידקן אויפן געםיט אזן אזיז דעד םאנטאדע, ניט נא־ אזיפן שנל םון ױ םאלקם־מענטש;. טען האט געדאדפט קאנען א־ב פאראינטערעביק, פא־כאפן, פאדב־שופן.א־בער דעם״, ל״ענען םיר אין דעד ״פתיחה״ צ־ דעם דובנערם ״בפ־ הםד־ת״ (־וזעםאװ, 1893) — ״איבער דעם האנן םיד געשטעלט ־עב םםד םיט א גרינג לשױן וגם מ־ט םשלים, ,װאדעס דעד נוח םון םשל איז ױעד גרוימ.. װארעם עם קאן אםאל ױן, זאלבט א״נעב םרעגן: ״האםט געהערט דעפ טגיד? זאגט םיר, .װאב האט ע־ נעזאגש״ - ענטםערט ער: ,גלויב ם־ר, (איך> האנ גאדנ־שט געהערט, איך ד.אנ ױ או־עק ניט צוגעלייגט, הגם איך בין ב״ איב געששאנען״. אנע.־ אז דער מגיד זאגט א טשל, ע־פגט א־טלעכעד ױ אויעק <ױ> ואלן העק אלץ װאם ער זאגש״... דעד םג־ד האט םארשטאנען און געפילש, אז ער טוז ״זאגן א משל״ און מוז זק בנלל א־נטערעבאנט, אז־נ ער װיל, אז דעד עולם זאל ״צול״גן די אויערן״... דעד םגיד האט געװאוסש, אז ער טוז ז״ן א רעדנער, ניט בהב אזו־ ױיק, אויב ער װיל אויםנעמען נ״ב עולב א־ן מאכן א דושב ו דער מגיד האש געםזזט האנן א שײנעם און א ששאדקן קול. ער האט געדאדפט זינגען, ג־ט םתם אזוי זאכן, ע־ האט געדאדםט שםילן. אװדאי ד,אט ער געדארסט האנן װאב צו זאגן, נאך םעד אבער האט ער געמוזט ,װיסן, װי עם צ,י זאגן. עד האט געמוזס זק אן ארט־םש, אויב ער האש געװאלט האנן א שב פאד א גוטן םגיד. <און חד םינםקי איז גערעכט געװק, װען ער האש אין ױן ביכל װעגן דער ״ױשער דראמע אםאל געשדינן, אז דעד מגיד איז, א־נא־ינעב םיט דעם חזן און דעם בדחן, געװען דער אםתער אנה״בעד פין דעד ״ױשעד טעאטעד־קונםט•. האט שוין דאב גופא, װאס דאב װי איז געװק אז,ײ װיכשיק נײם טגיד, געװירקם אזיפן װאכ א םעשה אדער א םשל איז דעם זאגער געװען ליינטער אויםצוזינגק און אפצושפ-לן ב״ם א־ון־ קודש, אײדער א םילפול און א פשטל: ד,אט ־אב געפירט דער־צו, אז ױ םגיױם זאלן, טײטשנױק ױ פבוקים און מוםרנױק דעם עולם״ דערצ״לן װאס םער םעשהלעך און ניענגק װאב בע־ םשלים. האבן ױ םג־דיב (און מםילא אזיך די בוב־־בםדים>, אזוי װי ױ נאנצע ליטעדאטוד אויף אונזער פאלקב־שפדאך, געלאזן ױ הלכה און ױ קאפ־דױיענ־ש םון דעם םילפול םאר ױ רבנים א־ן ױ גרויםע