Literarishe bleter · 1925-11-20 · 81 (20.11.1925) · p. Seite 249

249 ליטער&רישע בלעטער 81 .זא רארקם פאטער א־ז געװען א רזעקװ־לנ־ירכע.־ אסאצ־אצױי- ייד אן א ז־כעדן ששאנדפרנקט אין לענן. אלס ק־גד ד,אט םא.־קש דערםאק ד טים־שע דערצץנג םון א קדימעט נחור א־ן געטא, :אטש עד א־ז ניט נעזע־ן א־ן חדד און נעלערנט נמדא. םארקט נ־אנראף דארף נעםען א־ן אבט, אז דאש י׳ענן םון דעט ט־שאנ־שן רענטש א־ז נעװען א לךט םון ט־טדעדםאלנן. ק־־ן לאך א־ן לעין דאש א־ט נ־ט געלונגען. א־ן שטוי י־י איש דאט נעדערטט עלנט און נויט, דין לעבן דאש נעשװאנקען צל־שן ר־נ־־זוח און נקשד׳יריװ* צו עננעלטן. יעדע זאך װאט ער דאט אננעדד־נן א־ז אײננענאנגען. זק א־־נצ־קס נרו־ס םאליט־ש װערק - ױ א־נטער- נאציאנאלע ארנעשער־אסאצ־אציע - א־ז א לעננסשװאך קינד, װאס אױ א־ן עטלעכע ־א־ א,ױס געשטא־נן ר.־ט א אנננ־ױקן טוימ. אס־לו זײן לעצשע קאו־טע-ױן װיסנ־טאםטלעך ,װערק-א־ז נעװען נ־ט ג־עלונגען: םארקס דאש נ־ש דערלעבט צו זען ד א־םװאלצנדיקע קראםט ם־ן זיץ ״קאס־טאל••- ױ םיבות םון םארקס מ־סדערםאלגן זײנען א־ן ז״ן אוםםראק׳ ט־שקײש. איין נרו־סע א־־ננשאםט דאש נא־ רא־קס נעדאט: ער א־ז נעװען ד םארקעדםערוננ םון דעד ײד־שעד ח־צםד״. אויף אזא םין ארט און ששײנעד כא־אקטער־ז־רט ער סיל דענקעד און מעארעטיקער. ראזא לוקסעםנוױ״ נאצ״־כנט ער אלס םרוי, או־סלענדעױן, ײד־שקע און לך־םל •, קאושסקין, - אלט טרו׳ קענעס שולרײסטער, זשארעס, רענע־ און װאנדערװעלדע זײנען נײ אים ױ האלנע םאליטיקער אין דער אםארטוניסטישע־ לאכע םון נעםיל א. או. װ. ריקען אנער או־ך ניט לײקענען, אז אין א״ניקע ערטער װ״זט ז־ך זארנאו־ט ארויש כײ א־ן דער סאצ־אל־םסיכאלאג־שער, סײ א־ן דער א־נדיװידועל׳םסיכאלאנ־שער כאראקטע־־סטיק אלס דער מיף- דענקענױקער נאאנאכטער ריט א זיכערער מ״סטערדאםםיק״ט, א־ן װי נרויס און פ־ל סידאלן ניט זיץ ױ װידע־שםרוכן אין ד־עס נוך, נל״נט דאס סארט א װ־כט־קע־ כ״טראג צו דער נעשיכטע םון כאצ־אל־זס און סאצ־אלער נאװעגוננ. דאס איז נײ זאםנארטן ױ םעטאדיק, אדער ױ םילאםאם־ש׳ דענקערישע זײםד װעלכע דארף םון ױן שטאנדםינקט װאדםן א שיץ אויסן נאנצן אינהאלטיםונם סאצ־אל־זס און דער שאצ־אליסט־שער נאװענוע. נאר ניט דאס איז דעד עיקר נײ זארנארשן. א־ן ױן נ״עס װערק אױ זאםנארט סער אויסן צו דערוױזן, אז דעד םארקסיזם אױ א םולקום ם־־עםדע רערשײנוע םאזץ דײטשן ג״סש. לו־ט זאמ׳ נארטן, א־ז תר םראלעטאױשער םאצ־אל־זש א שאםונג װאס אױ אנטשטאנען אויסן ראםאניש׳אעלא-ואקםישן באק און דערםא־ איז נ־ט דערלאזנאר צו־ מאבן א קרונהשאםמ צװישן םא־קם־זם און ױ געדאנקען פון דער םםעצ־ם־ש׳דײטשעד אידעאליםטישער םילא- סאםיע, װי דאם ס־אנירט טאכן מאקש אדלער אדער װי םיװ־ל בינרן דא־קשן מיט העגעלן. לויט ואםנארטן, האט מארקש אין זיך ק־ינ- מאל נים געהאם ױ א־יגנשאםש םון א ה־עגע־ל־אנער, מארקס האט דאס ־אכאר אץ ױנע סעחענלענע בריװ אליץ אשגע־ל״קנש. ס׳אױ אפשד רעכלעך נאר א קלײנער ניס װיככװקער צחאמענהאנכ צװ־שן ױ נײ׳ דע פערזענלעבקײטן, װעלכעד נאשס״מ אינם נ־זז־אנ־ 3•; נ׳יטרלע עד א־דענונג, װעלכער האט ני םאר׳קסן דערםאק נאר א נײע שא׳ מכ־ונג. נכלל האלמ זאמנארט, אז סיאיז א ..םא־דאמשער אוםװן״ צ־נו־פבינדן ױ ױיטשע קלאםיקער מיק םראלעטא־ישן םאצ־אלזס, א־ן אין דעם ליגט זאםנא־טס שװערםונקט, צו טאכן דעם סאצ־אלוש כיאר א נימ-ױיטשע תרשײנונג און >רם דערנעענטערן ניכער צו נ־אנקדײך, װעלבע א־ז םער ג־נםם־ק צום םאצ־אלוס, װי־ל דער דעקארטישער ראציאנאלזם האט גענענן ױן א־נחאלט רעש פ־א־.׳ צ־־זישן גײםט. דאם העםלעכשטע אץ זאםנאדסס ״דער םראלעטא־ישע סא- צ״אלזם״ איז ױ כאדאקטעױסשיק םון קארל םא־קס: ,גענױק א־ן 8ז18-טן יאר, האט קאײל ראיקש פ־יער גע- דרסן ררדכי. ױ טאםילע ױנע א־ז געװק ק־אנק קערסע־לעך און זעעלש - א ידדשה װאם דער םאטער ױנעד און ױ רוטער (?> האכן איבערגענוםען םון ױערע עלטעק, װאס ששאםען פון א לאנ- נע־ קײם סון רננים. מײן ליד צו הארעפאשנע מעבער׳הענט און שװעסטער מײגע צװײ לידער פון אםתר שומיאטשער םידע ש־סן םון דער װעלט זאלן קוםען רוען םון שװעק װאנדעק. נעלער ם־נער האט געםלאנצט, נעפ־וכסערט און געהײלט ױ עמ־ מיט בלש םון םאן. ט־מ שװײס םון םאן. װ קל־סטער׳נלעקער קליעען, קליננען א־ן ױ נלושן. קליגגען מ־השתכ־הרק דורנן חלל. שנײוץ דורך באנ־נענם, או־סגעצוינענע סון שװערער ארנעט, הענט, װאם האנן אסגרונטן נעראשמן. הענט, װאס האנן טיט ם־קעם אין שטײן נעהאםערט. אױ פון הארעםאשנע טענער-הענט או־סנעװאקסן: װענש: װענשז װענשז ד,אפן׳װענט געםו־ערטע אין ימען. װענש נעפורעטטע םון םענעד׳הענש, הענם נעפלאפטערטע אין װענמ סון האםן. א־ן לננה׳נעכט, װען ש־פן שםײען דדעמלענד־קע, שװערע, געאנקערטע םון װײטן װאנדעק, בלען אויף םון האםנש׳װענט הארעםאשנע הענט, װאש האבן װענם םון שטײן געפורעםם - 1 נעתר פ־נער האט געםלאנצש, נעכ־־כפערט און געהײלש ױ;־רד ל־ננ :לט םון מאן. דכ שװײם םון םאן. ד<:ג׳: הענשו נדאכע, נלאס׳ראזע, נװ־נע, נדוץ׳שװארצע, נדו־״יםװאחנע יל־ :•אשנע מענער-הענם! הענ. נעצונדענע סון געלן ם־נער. דיענט פון מענער װעםעם נענקשאםט כיד^ט געשראגן זוכן נײע שזזעלן׳װעלט. יזענ־ ״אם טראנן אץ ױ אדעק שטאלק גנורדצ "<:;־• דענם,