Literarishe bleter · 1925-11-20 · 81 (20.11.1925) · p. Seite 248

81 .זא ליטערארישע בלעטער 248 נישט רףן אויםםאדקויף פון פארלפנענע ביכלק־, נאד א פולער קאטאלאג—אן אוצד םון ײדישן שאםן׳ גיבן םיר איצט דעם ײדישן לעוער אין דער נײער אקציע פון ביליגן ײדישן בוך! גאר געװיסע פיבות און דערםאר גײען די פעדזענלעכקײען טפא םארלויר;. דאם ריכמיקשטע אױ, לוים דין נױינונג, די םעטאױק םון א מיםנלערע אינס סאצ־אלױם, װעלכע וױױט אן די גרױםע ריכטוננק אין דער סאציאלער ליטעראטור, װי אוטאםיע, עטיק, וױרטשאםטלעכע צװעקלערע, רעװאלזצ-אנערע צװעקדאגמאטיק, נעגנשטאנדיטילרע־ונ׳ נ;ץ, - אלץ אזעלכע טיםן, װאם רערלאון צאלרײכע ס־שונגען און נױאנשידונגען, װעלכע מיקען אסילו בינק מ־ט א נעװ־סעד צײט און װעלכע םרעטן אבער צוש מײנסטן אין סארשײדענע ע:א:ן אײנער לענן אנדערן אויף. צול־ב דעד מעטאדע םון מ־םנלערע אין טאצ־אל־זט טײלט ואמ־ בארט איץ ד סאצ־אליםטישע דענקער א־ן פאלגנדיקע קאטעגאריעס: זעלבשטענדקע גײסטםולע געלערנטע, טתקענע שולר־םמערס, טעמ׳ סערארענםםולע רעװאלדציאנעק און האלבע םאליטיקער. דאס גלײכן געפינט או־ם זאמבארט, אז אלע םאצ־אליסטישע דענקער האבן זיך אנערקענט צוס סאציאלױם ניט צוליב דער אינע־לע- כעד גײםטיקער איבערצי־גינג, נאר ם׳האט געמוזט זײן א םערוענלעכע סיבה, װאס האט יעדן םון זײ דערצו געבראכט און דאט איז: סיאױ ד אין לעבן שלעכט געגאנגק. ״לו־ בלאנקס םאטער איז צוליב דער תװאליציע םון 1830 פארארערט געװא־ן; סען-סימאן איז געװען א ױיכער םא;, סאר- שװענהגגען דאבן א־ס געבדאכט צו אדעמקײט, א־ן ער האט געענדקמ דן קאריעדע אלם קאםיסט; פוריע דאט אױסן 21-טן יא־ סון דן לעבן צוליב גיט קײן געלונגעגע םסעקולאצ־עס סאדלאק זײן גאנצן פארמעגן; םתדאנס דתקע־׳יי דאט באנקראטירט; קאבע האט םארלויק דן םאסטן, אלם גובעדנאטא־ םון קאחםיקע; רארקם האט געליטן א מפלה אין זק אקאדעמישעד קאריע־ע; העס, לאסאל א־ן באקונין האבן פאדנאכלעסיקט .דער בארוף; גאתוין דער םרײדקער פון א ױסענטעדגעמײנדע האט געמוזט צוליבן װאנדל אין זײנע ת- ליגיעזע אנשזױנגען סארלאזן זק אםט״. םא־שײדן זײנען אויך ױ מאטיװן, װאס האבן גורס געװען, אז נ־ט-םדאל׳עטארישע סאציאליסטן זאלן ארײנטתטן אין תר כאציא־ ליסבישער באװעגונג. לויט זאמבאדטן דנען מעגלעך םאלגנדיקע סיבוה- קארסלעקסן: ״ד איבעדגעבגקײט צוס אידעאל־• תליגיעזע, עטישע און קינסמ־ לעדשע ראטיװ;. ױ רעליגיעזע מאטיק סארנעםען אן אנגעזעען ארט בײ ײק און בײ ק־יסטן, לעצטנם אױ דאס אויך בארערקבא־ אץ א־נדיע. פדן ד קינםטלערישע מאטיװן איז תד װיכט־קםמער דער עקסםרעםיאניזט, געװיינלעך טער אין דנע דערש״נונגען, איי־ דער א־ן דן טראנסצעגדענטן אינהאלט. תר עקםס־עםיאנױם איי א מין קינסטלערישער באלשעװױט װי־טער גײען אזעלכע םאטיװ; װי: ס־רםאטיע, גדוםן טיט א נעגאטיװער באצץנג צו תר װעלג און רענטשן, אומצוםרידנד.ײט, קנאה, שלעכטע האװת, שנאה, א באזונתר ליבשאפט צו דץ שטענױק אץ תר אםאזיציע ביז סאר־ ברעכעױשקײט אײנשליסלעך; עגא־סטישע באװעג־נגס-גתנק, רײן־ געשעסטלענע אינטערעסן, םארטעגנם-סארזינעק, באדערבעױש אץ סענסאציעם, יאגעניש נאך בנוד, םאנאםאנישע זעלבסטםארגעםעתנגי גײסטיקע אנשטעקונג, טראױציע, געװײנהײט זװן יתשד.-םאציא' ליסטן םון תר צו תר. נאזונרערס אסגעטײלט א־ן אונטעתעש־־ק דעם כאדרארקט־סטישן אוטאש־סטישן סאצ־אליזס פונס רא־קס־סט־שץ היסטאדשן כאצ־אל־;ם. דער רארקםיזס א־ז פא־ א־ם א גאנץ אנדערע איתען-װעלט א,ץ געראגקען-סיסטעס, װאס האט זיך א־רע װעגן און רעטארן און װעל׳י כע קען בשװס אופן ניט סארביטן װעק ריטן איטאםיסט־שץ סא- צ־אל׳יזמ רעס אומאפױס כא־אקטעדזירט זארבארט אלס ראציאנאלי- סטישץ סאציאליזס, ,װעלנער האט דן יכ־ר אין דעד ארונה אץ גאט און א־ן :ײן גוטסק״ט, װי אויך אינס גלו־בן אין דער נאטור אץ אט צ־־־ב רעס .װערט דער גאנצער גאנג פונם אוטאס־שן פאציאלױם :אשט־רט רודך א דין-עט־שער נאטוררעכטלעכער איםםא:ו.ג, :עה א־ן ד*ר זעלבעד צײט האט דער רארקסיזס, אלס היםסארישעד טאצ־א־־זס, דץ ש־רש־ אץ א ארגאנישער, סאצ־אלאגישער רלונה- און געזעלשיאפטכ״או־פםאכונג, כ״ װעלכער א־ן דער ערשטער ױי פא־נערט ראכ ארט ד ראטער־אליסט־ש־ע געש־־במע-א־יפפאבונג. אץ או־ף אזו־ פ־ל, או־ף װ־סל ד עקכיסט־רנדקע סא־צ־אלע אררענונ- גען ז״נען רער אויכדתק פון באש־ט־רטע פרארוקצײע-פא־העלטענשק און עקאנאריש־סאל־ט־שע־ צוש־טא.־ק. ב״ אזא מ־ן געדא־ק*ן<אנג א־ז רער ״קאמוניכט־שער מאנ־פעסט״ םא־ זאמבא־טן א גרו־סער װ־סנשאפטלעכער טאט אין רער קלאסנקאםף-געדאנק אױ ביי א־ס דער באװעגזנגס־פר־נצ־פ סון דעד געשיכטע אדן תר געזעלשאסט און א־ן דעס א־ז ד איבעדצ־יגונג ב״ זאמבארטן אזוי שטארק, אז ער רערקלעדמ, אז ב־ז א־צט װ״סט נאך ניט ד־ געש־כטע גךן א־־ן פאל, װען א סאצ־אלער קלאס זאל םון דין-אלטתלסטיש־ע נאװע- גונגס-ס־בוה מװהר זײן או־ף ז״נע רעכט און ג״ן אויף א הנחות לטוכה אן אנדעק סאצ־אלן קלאס, םרן דעס אלײן א־ז שוין קלאר, אז זארבא־ט א־ז געװען פולקוס מסכיס, אז ד געשיכטע א־ז א קארף פ־ן סאצ־אלע קלאסן צ־װישץ זיך. 11 גזע־ סא- ם׳־אתטא־־י פ־ן װ. :אמבארט ״דער ****** ״ע -ו דאכ נ״ע א פול- ט אין גײסט איז שװ־ן לו־טן א־נהאל ציאליזפ <מארק שװאונדן, דער םר־ערדיקער אביעקטיװױס קוס נת זאך. ,טלער פ־ן סאצ״אל־זס ־ן ניט מער דער געש־כ דא ינדי :אמנאדמ איז , רענקער, ונג, נא־ רעד ס־ביעקטיװ קריטישער באװענ אזן שאציאלער ונאםישער סאצ־אל-עק> זיך ניט אװי םיט תר י־עשידט וזעלנעד א*נט<* ז״ט פ־ן מא־קס־זס, װי ער םא־נעםט זיך םיט סאציאלער פם־כאלאגיע, ר־ט רער פ־לאסאם־ע םון מארקס־זס, ,װעלכע װערט אבער בײ א־ם פארװאנדלט א־ן א פארס פון פערזענלעכער, ריט א שטא־ק-גע׳- פ־ארבטן בתעש־ראק, פאלעמיק. אנדערש זאל דאס :אדיטן, אז א־ן דעס נ״עס בוך נערט זאםבארט סאר א גרינדלעכע תװ־זיע א־בעק סאציאליזם און רא־קכױם און װאס איז םערקװירדק, אז זארבארטן א־נטע־עס־רט נ־ט ד גע־שיכמע, נאר גאר ױ מארפאלאגיע פון רער סאצ״אלער באװעגונג. אפזאגנדק זיך םון דץ ס־־ע־ריקן ש־טאנרפונקט, ט״לט א־צט זארבארט א״ן רעס כאצ־־אלױס אין דרײ עיםאכן: ד התחלה-צ״ט, ד ,־ייפע-צײט און ױ ערנסטע־צ־ט םונם סאצ־אלױנצ ד ע־שטע עפאכע צ־ט זיך בי־ן 1840-טן ־אר. ת־ צװײטער םעראר הײבט ז־ך אן פון 1840־טן יאר בױ 1847. דע־ צװײטער םעױאר שליסט א־ן זיך א־ץ תס ,־עפארר־םטישן רלוכ־-סא־צ־אליזם און ד אויפגעל״זטע צוליב דער רעאליטעט או- טאפ־ע־־. דער רדטעיר פע־דאר ה״בט זיך אן פץ 1847-טן יאר םון דער צ״ט פין דער םאו־םאסונג דורך רארקסן און ענגעלסן תם ״קארונ־סט־שץ מאנ־פעיסטי׳ און ציט זןך ב־ז ד הײנטיקע צײטן. דעס רעטא־ פון כראנאלאגישער םער־אדזיתנג א־ן תר גע- ש״כטע פ־ן סאציאליזס האלט זארבארט םא־ ניט קײן םתכטבארן, װ״ל ג״ דער כראנאלאגישער פעדאדזיתנג ר״נט זאםבארט װ־רקן