Literarishe bleter · 1925-11-13 · 80 (13.11.1925) · p. Seite 236

80 .זא ליטערארישע בלעטער 236 י־־־ד צמש םץ ״נרינש םשלדשר (•שיי1 רין) * נששםםלם (ד. םאזנםנםקי) םין ״ב״נזןכם אױםן *לםן ם*רק' ״נן םין ״דביק״ (דיר בירנבױם) די רראמאטישע םטודיע פון דוד הערמאן םעםע םון םעשה נד צדקי, און נחפזון דינען נ־ט נאכגעזק די אר־גינאלן און פידינען םאדזען די םרטים. 2 אז מ־ר האלטן?זוין אין ױידן װעגן גאנשא־־אװשקים דרוק א־ן יאהאניםבורג איז כדאי צי דערמאנען די נימ<יכמיקע םא־מ־לירונג אדער דעם פאדזען, װעלכן םיבאגײט ד־ר מאקם װײנרייך א־ן דין הערה אויף דער זײט םון ערשטן נאנד אין די דיעד גרינדלעך־ ארויםגעגעבענע חרך אים ״ד״ר שלמה עטינגעדס נתבים״ זװילנער םארלאג 3 א• קלעצקין, <־.192), װעלכע דינק נאמת א מוםמער־ אויםגאבע. ד״ר װײנרײך שדי־נט: ״דאם א־ז ד־ועלנע דרוק, אין װעל- כער םיהאט זיך געדרוקט דער ״הםגיד־ די ערשטע יארן, אײדעי ער איז ארינער קײן ליק״. דער ״הםגיד״ איז קײנםאל גיט ארינער קײן ליק, װײל ער איז פון ערשטן טאג אן דארמ ערשינען אין קײן אגדער ״המגיד״ װי דער ליקער איז ניזן יא־ ניט געװען. אמת, א געװיסע צײט האט זיך דער ״ד,טגיד״ גערודקם אין ־אהאניסנות בײ גאנשא־אװםקין, א:ער ע־שײנען פלעגט ער אין ליק• אזױ האט ז־ך דער עדשטער נ־טער פ־ן ״הטנידי (ליק. ױם ד ר״ח םױן ד״תרט״ס געדחקט א־ן יאהאניםבות, דער ג-טער א־ן ג־טעד נומער ($, 15 אװגוםט 1856> אנער האבן זיך שוין גע־■ דרוקם א־ן ליק בוי װ. םענצעל, ח טםערן 41-4 װידער א־ן יאהא׳ ניםנות ב״ גאנשאיאװםקין און םון נוםעד 42 אן אין ליק בײ ה. םעטצאד. סיחנק נ־טא קײן יאהאניםבותער א־ן קײן ליקער ״המג־ד״, װי ביקען זיך אויםדוכטן םון דער העח־,, נא־ בלויז אײנער-א ליקער (1890-1856), דגם ניט קײן יארן, נאד נלויז נערך אײן יאר צײט האט ער זיך געדדוקט א־ן דער שכינותדיקער שטעטל װ־ דאדף מק זאגן און שחיבן א־יף ײדיש חנם צ״ חבום? ז־נט א. קאציזנע ד,אט אזוי א נאמען געגענן זק פ־עסע חכום <ד. ד״ ם־רשט, גראף, גרויסעד םר־נץ, מאגנאש>, האט םען בא־י שטחטן הן ח נעלתגעגקײט םון נאםען גוםא והן חן אויםלייגונג. א־ם אין םעטערנות אן עלטערער מאנוםקריפמ פ־ן דער מעשה םיט דעם ם־<א־טעחםט״ק נאמען. העם־־עלש איז מאקע ערשינען ח מעשה ג־־צדק, אנע־ זי ה״םט גא־ ניט אזו־, און דאם ניכל טדאגט דעם נאמען .גרי הצדק״ א־ן ״לשון רב־פ״. דער םוילישער היםטא־יקער םון װילנע, דער נאװא־םטער שר־פט- שטעלער ־וזעף איגנאצ־ קראשעװםקי, ד.אט אנגעשחנן ניט ק״ן דחי־ בענחקע געשיכםע םון דער שטאט, נא־ א םיר־נענױקע. (״װ־לנא אד םאטשאנטקװו ־עגא דא ראקו 1750״>. ד־ םעשה ג־ צדק א־ז נעד־וקט א־ן דדיטן נאנד סון דעם בוך טו־לנע, 1841, חטן 73ו- 181>, דער פערטער נאנד איז ע־שינען אין װילנע א־ן יאר 1842. א־ן העברע־ש אין ױ םעשה גר צדק עדשינען נימ א־ן יאהא- נקםנות <מ־ט אן ע> דדזם-אפר־קע, װאו אין ־א־ 1862 א־ז נאך אפ־לו גאו־נ־ט געװען און האט אויך גאו־ניט געקענט חן קײן ײח- שעד ישוכ, נא־ א־ן יאהאניםנות ימיט א ן> מזרח-פחיסן, װאו םיהאמ זיך געדרוקט דער ליקער ״המגיד״ (1857-1856>, װאו ם׳איז ערש־נק אן א־יםגאנע ״םערקעלע״ (1861) א. א. דעד הענרע־שער ב־כל האט דעם ט־טל: ״גר־ צדק. םםור נעים ־אמת־ משנ־ חנמי שדי העםים״ א. אז. װ. בשנת זנרם לחײם לבדכה <ד. ד״ תרכ״נ). דתק אונד םערלאג פאן א. גאנשאראװםק־ אין יאהאנניםנ־ת. חטעלעך 32. א־ן ־אהזאם ד,אט ד׳ד נאלאנאן אינגאנצן ניט דערמאנט אײזיק מא־ר ױקם מעשה גר צדק <״ח ױחשע װעלט״, נום. 6, ױני 1913, ד־לנעד פאדלאג 3 א. קלעצקין), הגם ער האם דץ א־טיקל גע- דחקט גראד אין א ײדישעד צײטונג? אפשד דעדפאר, װײל או־ך די ״יעװר. ענציקלאפעחאי׳ דערמאנט ניט דיקם מעשה, װעלנע א־ז >כב דע־ ײד־ישער נוםח פון דער געשינטע אזו־ װי ד איז געבראנט נ~ ק־אשעװםק־ן און נ־ט װי אין הענ־־עישן נ־כל? אבער דער נאנ־ ״יעלר. ענציקלאם.״ א־ז דאך ע־שינען פ־־ער, װי חקס מעשה א־ז פא־עפנטלענט גע־ואו־ן, און ח ענציקלאפעדיע איז דא דעױבער געװיס ניט שולױק... מ־ר קענען נא־ן א־פן נ־ט דערלאזן דע־ם נעדאנק, אז דעד נאװאוםמעד היםטא־יקעד םראפ. נאלאנאן זאל האבן אזוינע נא־ דײטנדע טעותן. מ־ר מ־ינק, אז זײ האנן זיך גענוםען דערםון, דאם ח ארנעט א־ז געמאנט געדא״ פאר א־יליק און צום םאמענט (גראד א־ז דאן נעשטעלם גע־װארן קאציזנעס ״דוכום״ אויף דער