Literarishe bleter · 1925-11-13 · 80 (13.11.1925) · p. Seite 230

80 .זא ליטער&רישעלבלעפזער 230 א טײני װידער, א־ן דער װינטיקםטער םון אונזערע אקטיװע קולמור-טוער, לײדן אויף אן אנדעד קראנקהײט. - דאנ איז דער ״נמ־לא ײיישיזט״: ײױש־זש איז א נײ־־זאך, ניט קײן .סעטיש״. אויף װיפל עד איז אונז נײ דער האנט, איז טהינא תיתי, ג״ט מען צוזאמען, קיץ זענינטטצװעק איז דאש אנער ניט. רען קוקמ קדום אויף די ״ײדיש־םטן לשמה״. אין תםלאנד האמ מען שוין, דאנט זיך, די קראנקהײט א־בעתעק־ענקט. עם א־ו שו־ן אױבער ױ קראנקהײט פון ״אקטיװעד אםימילאציעי׳. נײ אונז איז נאך ױ ״אקט־װער אםימילאציע־אידעאלאניע״ ניט געקומק םחמת אנדערע כינות, אנער דער נםילא־ײױשיזם איז נאך פאראן. דא ל־נמ געװים א טרו־עױקע מיםכםא־שמענדעניש. אקט־װע קולטור-טעטיקײט מוז ז־־; לשמד,, מװ וײן אן אידעאל. אונז שטײט פאד אדער-אדער: אדער ם־ר װעלן ק־עםעױש אונטערהאנדלען מיט בל-ערלײ קולטורן שנעולם און קײן א״נע ניט םא־מא־״ן, ארעי ם־ר װעלן שאםן אן אײגענע קולטור. און דאם צלײטע פאדערט אטעשטרענגטע א־דעאליםט־שע א־נע־געגעיענע אד- נעט. און אט דאם פעלט אונזער קולטוד-ארנע־ט. דער ״נמ־לא ײדי- שײזם״ פארםמט אונזער ארנעט, נעםט םון איד צו ױ נשמד״ מיר דערצײען א דור אין אונזערע שולן. און זאל דאם דא אפן געזאגט װעק: מ־ר גינן א־ם ניט קק א־דעאל, קען םערםפעקטיװ א־ן דעד צוקונםט ארײן. מיר דארפן און מװן גענן אן אידעאל, א שטרענונג, א קאנ- ק־עטע א־נהאלטפולע פערםפעקטיװ. און דאש דארף זײן דער אל- װעדטלענער ײױשיזם. מיר זײנען ניט דערםאר ײדישיטטן, װ״ל םיר זײנען אנט־העב־עלסטן, םיר זײנען ״י״לות־םטן״, ניט דערפא־ װ״ל מ־ד דינען אנטצונינט־. נ־־ן, דװקא פא־קעדט: םיר ז״נען ײד־ש סשן און ״גלות־סטןי׳, מיר שט־רענן צ־ א ײױשער ק־לטור אויף דער גאנצעד װעלט. דערפאר זײנען טיר אנט־צױניםטן און-אנטהענ־עםטן. צי םיר װילן, צי םיר װ־לן ניט,-די נויט טױיבט א־נז צו אלװעלטלעכע הילפפא־באנדן, צו אלװעלטלעכע אוםנוי• ארגאנױאיצ־עט מיט א־נזער קולטור איז ױ םראגע שװערער. צו ײדישער קולטור האנן ניט אלע ײדישע קינוצ־ם דעם נײט־קן חוש. צו װעקן, צו שטא־קן דעם דאזיקן חוש-דאם א־ז אונזער א־סזאנע. איז ױ פאזיטיװע זײט פון אונזער אניעקטיװן לענן. םון דער צװײ- טער זײט אנער האנן מיר אין ערגעץ ניט נײ ה־ינט־קן טאג קײן זעדנשטענדיקע לענגםסארמען, קיץ דעלנשטעגריקע ק־לטור. אונזער ״מעט־אפאליע״ א־ן םזרח-א״ראפע א־ז פאר ױ לעצטע צענדליקער ־א־ן או־פגעטױיםלט גע־־אץ ב־זן םונראמענט, ױ װעלט״טלחמה האט נאך בער פאדשכארקט ױ דװנידונג פון אונזערע לעננםפארםען. נײע קולטור־פארמען ב־לדן זיך ניט אזוי גרינג אוים. ױ קולטור פון א פאדק האלט ז־ך אינע־דעיפט אויף דעם קאנםערװאט־װן לענן פ־ן נ־דעױקע ש־כטן, פון דארף, םון םויערטום, או־ף דעם א־ינגעזעטע־ נעט. אונזערע אלע קאלאניעם, אלע לךנוצים ױנען ױגגע, שט־אט־־שע, צי נאװעגלעכע, װײניק א״נגעפונרעװעט, װײניק א״נגעװא־צלט, זײ זאלן קאגען דץ קולטורעל פוװנטנאר. אונזערע נײע קינוצים קאנק קולטורעל ״נטל נששײםי׳ װעץ. און אט דא שטײען אויף א גאגצע ױי בונ־עקטיװע או־פ- גאנן פא־ דער דער ײד־שער קולטור־טעטיקײט. קודט-נל איז איצט אן ״עת ננום״, עם מוזן פ־קם־רט און געזאמלט װערן אלע פרוכט, אדע פא־מען םון אונזער קולטוד פון דער גאנצעד װעלט, פון דעם נא־ װאם פא־גאגגענעם לענן אונזע־ץ. שוין נײ הײנטיקן טאג קאן דאם געשאפן װעץ נא־ תרך אן אלװעלטלענן ײױשץ קולטור-פארנאגר. און מ־ר קוקן א־יף ױ א־צ- ט־קע א־נעט אתם דעם ײ־ישן װיםנשאפטלענן אינםטיטוט װי או־ף א התחלה פון אזא א־נעט. םיר קאנען ז־ך ג־ט נאגנוגענען מ־ט דעד לאחד־מדיקער קולט־ו,־-ארנעט, װאם װערט געטאן אין נאיונ- דערע דענדער דורך נאזונדערע גדופעב עם םוז אלץ קוםען צו א״ן סך-הנל״ עם םוזן צונויפגעגאסן װעץ אלע ק־לטור-שטראמען א־ן אײן מענטיקן שטראט. דער פרוװ פון קולטור־ל־געם האט ז־ך גיט א״נגעגענן צוליב א םך פא־שײדענע םינות, אנעד ױער א;וי צו זאגן ״קולטורליגיזם״ א־ז דורך דעם ניט אנאעפ־עגט געװאץ. אוגזער קולטור-פעלד פא־ערט ארנעט און נאא־נעטונג. און רא באגעגענען ם־ר א גרו־םע שװעױקײט - אונזער א־נעװ״נ־קםטע צעשפדיטערטקײט. צענג־עקלט געאגראפיש, צעשטו־בט או־ף גרוגעם, ױכטוגגע־ן, קלא־ן און ש־כטן. א ט־יל האט זיך געשטעלט א־ן ױנםט דעט צ־וניזם—אן. א־דעע, ,װאם האט א־ן פארשײדענע משיח־שע פא־מען פ־ל םאל א־יפגעבל־ט א־ן נאנקראט־רט. אין דער נייער כינע די רעפארם פון כינעזישן שריפט און סטיל םעמינ*ר״וירעקס*ר דר. פענטשאנג טשי *) דײטשן כתב־יד — ישראל רובין פאלק. ױ פאליטישע רעװאלוציע פון ס1-טן אקטאבער 1911, װעלנע האט אויםגעױסן מיט אירע ט־פםטע װאדצלען דעם בכור פ־ן שדעקלעכםטן אנםאלוטיזם א־ן דער גאנצער װעלט, דעם םיל־ טויזנטיעױקן נינעזישן באגױכאנענטום, איז קודכ-נל געװען א קול- טור-רעװאלוציע, א ראױקאלער װענד־פונקט א־־פן אלט-םא-שמײ־ נערטן װעג םון דער כינעזישער קולמור. א־ן םשך פון טויזנטער יארן איז םון ױ געצײלטע םאכט׳ האבער אלץ געטאן געװאץ, אז ױ קולטור, ױ םערקװ־רדיקע כינע־ זישע קולטור, ואל פאתואנדלט װעדן א־ן אן אײגנטום פאר זיך, און אזוי ארום צו פארצאמען צו איר דעם װעג סון גדויפן כינע־ זישן פאלק. ם׳האט דעדבײ נים געדארסט אגקוםק צו אויסער־ געשריבן ספעציעל פאר די ״ליס. בלעם.״ פון ד־ גרויםע םאליטישע ענדעתנג, װאם א־ז פארגעק־םען מיט העכער א צענדליק יאר צוױק א־ן כ־נע, ױ ענרע־ונג, װאם האט פון דער אלטער, רער עלטםטער א־ן רעד װעלט, מאנא־כיע גע- ב־אכט צו א מארערן-פא־לאמענטא־ישער מלוכה, האט איר ערשטע און נולטםטע השפעה געהאט אויסן גײםט־קן לענן סון כינעזישן *) די. פעגסשענג טשי, עכעדײסנדער כינעזישער פעדאגןג, איז לעצסנס קןסגנדירס געהןרן פזן נינעזישן נילדזנגס״גדגיססעי־ױס אין סזרב״אײר^פע מיט פע־־סולקוכרבגס״עװעקן. דער דאזיקער ארסיקל איז א ןגהײב סון ו גאנזער סעריע ארסיקלען איבעי־ דער עלסערער אין נײער כינעזישעד ליסער*כור׳ ה#ס דער חשיכער מחכי־ הןס גוגעזןגס עו שרײנן ספעניעל פאר די .ליסעד. נלעסער־•־. רעד״