Literarishe bleter · 1925-10-30 · 78 (30.10.1925) · p. Seite 204

78 .זא ליטערארישע בלעטער 204 געודארן חורך ר־ ־הה־ה הלר , אױסשטעלן א טר־ב־נע מיד• ב־בל- לךט־ק און א6־:ץ.־£־ת״. א־ן דער דר־טער אםט־ילוננ םון טך זײנען םא־אן א ר־ ארש־קלען <פון ױםף װאלגעמוט, שלמה ב־רנבױם, שלמה ערמאן, ב־-נש, מ־טד. אױערבאך, נתן הסוסוס, געודדםעט דעם ױבילײ סון ד״ר נתן ב־רנ- ב״ם וױ א־ן דער ערשטער אסטײלונג דער ארט־קל ס־ן ד״ר נתן ב־רנבױם אלײן (,־וע־גן זײן לעבן>, אור א־ז אין דער דריטעד אסטײלונג דער ארטיקל סון זײן זון שלמד, (״ר־ש און ײדישק־ם) א ביז נאר א־נטערעסאנט װעדק, װאם א־ז שײן ■געש־־בן אין אריג־נעל סארםראבט און פיגײט א־נז נא־ניט אן זײן פרו&ער מלבוש אדער ז״ן םא־אדאקםאל- רעליג־עזע טעאר־ע װעגן אמונה און ײד־ש. ע־דיב אט ד צװײ איט־קלען האט זיך געלוינט ארויםצוגעבן דאס בוך. אין א קורצן, פראכטםולן םטיל םון א זאםט־קן, טאקע אמתד־קן ײדיש, װיל שלמה בירנבוים בא־ױיזן, אז ״דאם ײדישע סאלק סון סארצײטן, װאס א־ז געװען דאס סאלק פון ײױשקײש, א־ז געװען דער באשעסער סון ײדיש. ניט דאס געצװאונגענע אםגעזונדערטק־ט אין געטא, וױ ד אס־מ־לאטארישע משב־ליס זאגן, און ניט דאס נאצ־אנאלע באזונדערטקײט סתס, װי ױ נאצ־אנאל־םטישע נושביליס ־ו־לן האבן״. דעד נ־חבר באלויבט םדן זײן באזונדערן שטאנדס־נקט מ־ט ײר־ש- לעבע בײשםילן און מיט א םאלקםטימלעכן אנאליז ו ע־ק־־ױערטן פון ײױש, םון א־נזער לשון: ערשטנם, דער גודיסעד פראקטישע־ װערט םון ײױש סאר תר אויפהאלטונג ס־ן בלל און סון זײן נשמר,: צװײטנס, ױ װיכטיקײט םון דעד פארם אין דעס גאנצן סיסטעם םון ײױשקײט; דריטנם, ד השפעה םון ײדש אלס גערעדטן לשון א־יסן געםיל; םעדטנם, דער אינטעלעקטועלע־ א־ן םעדאגאנישער װעחט םון ײדיש. דער ארטיקל א־ז איבערםולט מ־ט ליבע צו ײדיש א־ן א־ז א־ן זיײ גאנצער קאנסטח־קצ־ע, אגנ ױער אן אײננעהאלטענער א־ן צונויםגעדדקטער, א מײםטעהזעדק, געברט סון דעם אײן נאשט־מטן ״ײױשקײט״-או־סגאנגםפונקט. בר-נש ד.אט אפגעדרוקט א־ן בוך א צענרל־ק לידער םון דעם ״נײעם״ ביין, װעלנן סיבאגערט אזוי שלמה בירנבו־ם,-זײ ז״גען א היבש ב־סל אומבאהאלסן און ק־נסטלעך. נוט איז אנגעשדיבן ד״ר משה או־ערבאכס ״דער חרס אױף רי אליעזק״ און ױער װארעם און דרנדיק איז דעד םראגמענט סון נהן הס־פר ״ערב שבת״. אין אײניקע טײלן איז דער ם־אגמענט א ם״ן בעלעטריסטיש װעחק, װאם האם א־ן דך א הויך פון טאלענט ז דאם גאנצע בוך דאט קענטיק געהאט יו־בער ז־ך אן אויג א־ן הלטת פק סיסטעמאטיז־ק תס מאטעריאל, סון שס־אך און ארטאגראם־ע. אײניקע מחברים, װי דיר נתן בירנבויס און שלמה ב־רנס־יס, האבן דך איבערנעלאזן זײער אײגענע ארטאנראס־ע, אבער ױ תדאקצ־ע האט עס ספעצ־על אנגעמערקט, װאס באװײזט אי־ ערנסטע באציונג צו דער זאך. אין א סך עדטער אבער זײנק א־בעיגעלאזן געזארן דיצשמערש■; או־סדרוקן און ב־ױנגען םון זאץ. א־זינצע־געבן א־ז דאס בוך (197 ױטן> גאנץ סײן. עס איז או־ך ,־ױינ־ק פאס־ק א־ן א ױבילעים-בוך לבבוד ר״ר ב־רנבדם ד גאנצע מעשה, תלנע תרזעלבער מחבר תו־צײלט װענן .־עדאקטא־ ס־ן לאנדאנער ״צײט״ הי מא־יס מ־ןער, װעלכן ער ט־- טולירט מיט ױן געוױינלעכער טאלעראנ־ן נ־ט אנרע־ש, װי,,געױבענער זשדרנאלישמ״ אין ■תלכער האט, לױט ד װערטער םון ד״ר םעסלער, ה־שד געתן ױ אנו־ר,, אל ד האט ״גיט באצאלט״ ביתבוימעץ, אז ע־ זאל װעק םרדס און אז דעתאך איז הי ר־יער א־בערצײגט נעװא־ן ס־ן מחב־, אז םיא־ז נ־ט אדױ ובמםזצ.. א־ן ױ א־בערקע ארט־קלען <פץ דרנ ױסף לעװ א־ן טוכ־ ד.־,־װיץ ס־ן ודן> ס־ן דער ערשטער אסטײלונג םון בוך געפ־נען מ־ר אײנ־קע א־נטערעפאנטע ס־ט־ס צו דער באראקטער־סט־ק םון דיר נתן ב־רנבו־ם א*ן תר סא־ם ס־ן זס־־נ־ת שו־ן א־ן תר צי־ט, װען ב־רנב־־ס א־ז גע.װאק א ״מאמ־ן״. אן א־נטע.־עםאנטן עפיזאד רע.־צײלט הרב ט. הורװיץ, װ־ אזױ ער האט או־סנעפרוװט בירנבוימען. ״אלס רעל־ג־עזער מענטש, ש־י־בט ה׳ ה־רר־;, האב א־ך מ־ר נ־ט געקענט פא־כלדבן, אז דער ״אתײ״ זאל טאקע זק אן אמתער מאמ־ן און א־ך האב א־ם אװע־קנעש־קט א ב־־װ ם־ט 10 ס־אנן, װאפ האבן אױף א פא־שטעלטן א־פן אנטהאלטן ד י״ג ע־לךם, צ״ ער װעט געבן ױ תשװבר,, װאס א מאמ־ן םדז געבן. ב־רנב־־ם דאט גענעק ױ תשובה אײף סײנע ס־אגן ור יעדער תנקענדער מאם־ן, נא־ מיט א ב־םל מער גא־נות א־ן מער התלהבות וױ א געװײנלעכער ראמ־ן״. און דרב טובי הורװ־־ן מאבט סאלגנק תז־ומע: ״אץ ב־רנברמען האט ױ ארטאדאקסיע געםונען תם בעסטן גײסט־דן בלי-ױן סאר א־רע א־דעאלן. װאם אבער בירנבוים האט באקומק םון תר א־טאדאקסיע - א־ז נאך רערדױיל אן אנתר ס־אנע״... א־ן דער צ־ױיטער אפטײלונג םדן ב־ך גײען 9 ארט־קלען סון טדב־ תנ־ודיץ, בן-צ־ון סעשלער, בג *. נוטםאן, ל. ניעטצעװ־םש, .־ב יהודד,, ז. שוסטער, א. ז. ס־־רמאן, אל־וע באטשקא און ־. ל. *<־לעאן> תגן ב־רגבו־סש ם־לאסאפישער ש־ט־,, זק תװדי אץ ת- ל־ניעזעד. װעלט-אנשדונג, װ* אויך תגן ױ דרכים, װאש דױננען םון א־ר ארו־ס ױ א־ט־קלען, הגש ניט אלע גלײך און ניט אלע פון אײן ת־ט, ױנען שבארק ס־ביעקט־װ, פאטעט־ש, אפטמאל םול מיט ס־אזעאלאגיע און מג־תת, אבער מ־ט קדושד, און געםיל צו בירנ- בו־מען, אק ױ מאכן א גאנץ אדס־יכמ־קן רושם. א*1 י״ק אבער זײנען דאס םארערגע ר־שדת דעגן סרוםקײט צ־נויפגעםדאשטן א־ן א קנדל סון ת־הו־בענע און ־ודיקע תרטער, אמא־1 םארשטאףקט מיט רםזים אדן אמאל מ־ט סשוקיש און ,װי- דער אמאל מיט א םולאסאם־רנריקער טערם־גאלאגיע. לק הארץ, קןין געשרײען, ק״ן התפשטות הנסש םעלט א־ן ױ ניט. אײנעד פון ױ מתבױם הי אל־ה־ באטשקא (א־ז ז״ן ארטיקל ״רער זוכע,־ ס־ן אמתױקן אמת״), האט דך דאך נ־ט אײנגעהאלטן און האט דך געשטעלט א־ן קאסף םיט ח. נ. ביאל־ק און חײם װײצ- מאן, תלבע זעען א־ן א־צט־קן ארץ-־שראל טשחן אדער עקב־תי דמש־חא א־ן ױ ױ נאעיאנאליסמן ״וױלן ױ א־יפן ה״ליקן באת צװן, א־־ף דעם בא־ג, װעלכער איז גע־װען תר צענטער ס־ן ױ העכסטע תורה-א־גסטיםוצ־עם א־ן ,װאם א־ז אזו־ ה־מליש באזוננק