Literarishe bleter · 1925-10-30 · 78 (30.10.1925) · p. Seite 203

203 ליםערארישע בלעטער 78 .יזא אנ־רנזגיין אויף דענ ג״־עם נ־־ננױס א־ן ז״ן ד״ורד, (א־ן ״רעת-דיעת״, דלנע, 1918 און א־ן ד ״ל־טעי־א״־״רע עמדדן־,, רד*ר*כע, 09-20 א־ן דדעל* זיך נימ א־בעדחזדן. בירננרם א־ז אדיין א־ן דעד אגודד,, אג־ט־דט םאד א־ד, אדור- געםזף־ן אלט א־ד דעלענאט, ־טםעטער ואנט ע־ ז־ך אש םון ד־ ־טטעלעט נ־י איר, םארנלי־ט אנער, וױ ע־ ־ט־י־נט, א םר־־ע־ א־ן אינע־געגעבענעד טועד א־דע־. ם־ן דעד עיי־ט-זאך אױ אנע־ דאך גא־נ־ט געװא־;. נ־רגנ־־ט זונט ויי גאך אלין א־ן האםט נאך אל־ן אויף ױנגע, ם־־־טע נוחו־... אורגעהײע־ א־נטע,־עטאנט א־ז אנע־ נידננו־מט םערוענלענע־ גייטטיקער לענן, זיין נרד־זנרער, םט־ני־טעד אוררו, ד־ דד״טט־״ט און אםנרךט סון ז־ין געל־טן א־ן האר׳ן. רק טאר זיך דא גיט א־ײנלאזן א־ן םאליט־שע ח־טנונות א־ן נאנאלע מ״־אםארעט-אם־טאצונגען. אוראםהענגיד, בון זײן תודה א־ן מ־ט־חות םאדנלײנט א־ן דא־ף םארנלײנן םאד אונז אין דעד גע־נײנטל־ענע־ םע־טםעקטי־ו נתן נ־דנ- נ־ים אלט גרױטע־ גײטט, אוררױקע־ און אורצוםד־דע־נע־, אן אם- טע־ רתת־דר אחד, א־ן דערנע־ תמ־ד א ־טאםע־־שעד, נאענטע־ און או־םרדערנרקע־. אט דער נתן נ־רננויט טאר נ־ט םאדגעסן װער;. א־יך אין דעט נײעט נ־דנײ־ט א־ז םא,־אן א שטיק אדטע־ ם־ן אלע תקופות םון זק לענן און ז״ן רערקיוידרק ש״נע־ און שטאל- צע־ שמ־ײט םאר אונזע־ נאציאנאלן נאדאוטטז״ן א־ן א־נזעד ״די־ט לשדן וועט נ־ט א־ן קען נ־ט םארנעטן װע~ דאט ױנ־לעוט-נוך א־ז א־יטגעהאלטן א־ן טאן א־ן א־ן געם־ל. עט איז .־ױינ־ק ל־מ־ע־א־־ש, אנער װאדעט אין הארצ־ק. דעדםא־ םיק א־נעד ר גאנצע ־טט־רונג אײנצלנע ע־טע־, װאי צ־ גדו־טע קנא־ט װי־זן א־ױט רע־ אומטאלי־אנ־ן און הי־נן זיך אן אםצ־- דענעגען און צי םאלימיזיק. אמ אוא מין צעה־צטער קנא־ איז דע־ לעמנער״עד ד״ר נן- צױן םעטלער א־ן זײן ארטיקל ״ם־ן א מתנגד צו א חטיד״, א־ן.װעלנן ער האלט א־ן א״ן ״:אראקטע־־ז־ד;״ ר ״דעדנע־ ר־ט די עזות־־קע משאםרנעט״ א־ן םאלט צוט ט־ף אן א־יף נארנעדגן נוה הײש־ן: ״נ״ט זשידנאליטמן-טייט <דאט א־ז געװען או־ף א קאנםערגנ־ן א־ן קאײלטנאד> זיץ איך לענן אן אורנאקאנטן שר״נעד. א־יםן טיש םאד א־ט ל־גמ ר נ־אשװד םין :ירננויט ״םון ם־ײנ״טט צ־ט גלױנן״. נארנעדנ קוממ צ־ מ־ט א שמײכעל־ע םול נט־ל, װײזט א־ט מײן ש־נן די נ־אשװ־. נארנערג שמ״נלט צורק א־ן זאגט אװ־: ע־ האט א גרו־טע ראט םין טעמםע־אמענט, אורגעהײעד ם־ל פאטאט, נא־ ע־ א־ז רשוגע געװארן. ק־דץ און םש״ט. מ־ך םאדדרטט עט און א־ך קוק איט א;. א געל, געקא־ט־שעט םניט, א םניט סיל מ־ט שםוק םון םארדאו א־ן אױטגעלאטנקײט. קלוגע, ב־טרע אויגן ר־ט א נליץ פון ט־םק״ט אין ר, ג־יף־ ר נ״םקײט אױ א טיםק״ט םון שװאדצע אםנרנט;, האט זײן נש־רה עםעט םאז־ט־־װע־ט? און ם־ן שלילד״ ־אוש ער שפעט, זע א־ך םון רער קאנםע־ענץ, ם־נקט וױ םון נידננ־יט. איך ק־ק אויף א־ט א־ן עט צערנט א־ן ריר דאט לעצט נ־טל ט־מםאט־ע, װאס איך האנ א־ן דער ױננט געהאט סאר א־ט, דעט ד־נטעד א־ן דעט נעדעטריטט מיט דעט ם״נעט םט־נאלאג־שן אנאלױ. איך ,װא״־־ף נאך א נליק או־ף א־ט, עד נאמע־קט עט א־ן א םעם־טטא־שמײנל צעג־טט דך א־יעד זק געל-םא־רעט-םנ־ט. װאלט װײניקכטנט ־אט מעם־טטאםעל־שע א־יף זיץ סנ־ט געװען א־דשםד־נגלעך: נ״ן, עט א־ז א קא־יקאטוד םון רעם־טטא. עט װ־רקט אםש־ט־יטנ־־ק, א־מ- נאטי,־לעך, וױיל ער איז נ־ט גענוירן רעפ־טטא, נא־ געװארן רעם־טטא״... אױף אזא אוםן איז נײ א־ט א־יסגעװאקטן דער נלות-נאציאנאליזט. א,ין םון א־ט א־ז ער ״או־ף א גלײנן װעג געקורען צו דער גלות- שם־אך, צי ײדיש, און ער האט אנגעהוינן םארם־דן א לאנגע רלחרה אױף *־םצוהו־נן א־ר ננוד נײ ױ, װאט רײדן ־אויף א־ר, נ״ די אנדערע ײדן און אםילר נײ ד■ אורות העולם־. אין יאר זססו, נעת ער האט קאנדדירט צוט עטטױינ־שץ םאד- לארענט, ד,אט גאלתדע צ־ם ערש־טן מאל אין ם־אל־מישן לעבן דעד- הערט אםן און שטאלץ אט ױ גאנצע גײ-נאצ־אנאלע םדאנ־אט, װאט האט געד,אט א געװאדדיקן אםקלאנג און ער װאלט געװיט א־־טנע- קלינן געװארן, װען ד װאלן װאלמן ערלעך געם־דט געװאדן. אין א יאר שםעטער םארט ער קײן אמעױקע אג־טירן םא־ ז״נע א־דעען א־ן א־ן זעלנן יאד, נאנדעט, רוםט עד צ״נו־ף צוזארען מ־ט נאך אײניקע ר נארירטגעװארענע טש־ערנאװיצעד קאנםעדענץ, װעלנע ער ד,אט רעם סג-טן אװגוםט 8ססו געעםנט ר־ט א ש־טאלצעד רעדע רעגן ײדש: ער א־ז א־יך געװען דעט םאדז־צ;־,־ םין דעד קאנםע- רענץ• א־ן טשעדגאד־ן האט ער אר־נגעגענן ״ד־ר נירננוירם װאננ- נלאט״ אזיף ײדש און ״דאט םאלק״ א־־ף דײטש און דא־ט זײנען אויך א־ױט, אין יא־ סנסז, זײגע ״אוישנע,װ״לםע ש־דםטן״ <ד״טש> אין צװײ גודיםע בענדער, כראנאלאנ־ש א־ן טיטטעראטיש צ־נוים- נעשטעלט. אנהײנ ונסז איז ער נעםארן קיץ ודטלאנד האלטן דעםעראט־ן א־ן טוף יאנואר ד,אט ער נאװנט װא־שע און װ־לנע. אין זײנע רעםעראטן ד,אט ער זיך ״נ־דד םארנירען מ־ט זײנע נלות-נאציאנאלע אידעען, מיט דעד ײדישעד שם־אך א־ן ליטעי־אטוד. אנעד ס׳האט זיך או־ך שו־ן נאװיזן א נײם״... בירננו־סט ם־נםטע-און דערװײל לעצבע-תק־םד,: נירננ־ים דערצײלט, אז נאך פא־ זײן םאדן קײן ארערקע, ד. ה. בערך אין ד יארן 1008-1007, האנן זיך ש־־ן נײ א־ט אננעה־ינן סםקו־ת אין דער מאטעױאליטט־שע־ װעלט נכזל א ן ש־ו־ן דאן, אין דעד עםאכע םון ערנ טשערנאוױצעד ־אנםעדענץ, האט עד געםילט אין ז־ך אן אנזאג ם־ן א נײער, רוחנױתדיקעד װעלט, ״עלנע האט זיך אנטםלעקט םאד א־ט א־ן ד ע־שטע ארתדיקע ,־על־ג־עזע געם־לן, װען עד איז געםאוץ אינעדן יט. א־יםן יט האט ע־ דערםילט דעם רבונו-של-עולם. אדיץ שטאו־קעד איז געװאק א־ן א־ט ד־ הנ־ה, אז אט דער נ־עד װענ איז רער א־ינצ־קעד װענ. אין אט װי סיאױ םארגעקםען רער נאשײנםערלעכעד אר- :עדגאנג. נירננױט דע,ײצײלט: ״א־ן רוטלאנד, נײ א דטקט־ע אין םעטערנו־נ, נאך א םאד- ־.׳־־< םון אן אנדערן, אױ פלוצלונג געװא־ן קלא־ םאר ר־ד, או א־ך ראו־ף מיך אױםהוינן א־ן זק אן עתת םאר דעט א־יטערשט;. א־; איך האנ םיך אײםגעד״־ינן אין א־ן א ה״סער רעדע אדויטגעזאגט א־־;, װאט איך האנ געד,אט אײםן הארצן א־ן װענן װאם סידנען :־־ צד יענעד צײט געודען םאדשםר־יט נא־ א־רנאשט־מטע קלאננעץ.;־שט רעמאלם האנ איך םארשטאנען, אז טיװאדט אויף מיד א :״; ג־ויםע אײסנאבע״. װאט װײטער איז געװען װײםן מיר. נירנבויט א־ז װ־דעד געװאק א; את־. ער ד,אט ױך נאהעםט מ־ט גאט א־ן האט אנגעהוינן קיקן אױף זיך וד אויף א משית, װאט דארף חרך א ג״טט־קער עליה א״נטדײטלען דאס ײדשע פאלק צו א גײ לעבן םון ערלעכקײט ־י־■; ם־אנט. עד האמ דאט דערםילט און געזאנט נאך אײדער עד איז געםאדן ־ק דוטדאנד, אין זײן ק־דצן םא־נר־ענגען א־ן רלנע אנהי־נ פענ- ־־אד 1911. איך ד.אנ שוין געהאט ד געלעגנתײט צװײ ראל געני־ זיך