Literarishe bleter · 1925-10-23 · 77 (23.10.1925) · p. Seite 188

77 ~וא ליטערארישע בלעמער 188 אן אויםשטעלונג פון ײדיש־סאציאליםטישער ליטעראטור (א ברױו סון וױן) םון דער ערששער צײש ששאמה אױך א אינטערעםאנש נוך געױכטן ״בלו&ען און םוניק״ (װיל׳נע 6ס?1) ם־ט דער באשייליקונג פון ראױס וױנששעװבקי, א ליעסין, עדעלששאש, טן־ר־ס רןווענ־ םעלד, ױיזען, :רץ, םינסקי און םחע. םארשטייש דך, א־ ד־ לידער זײנען בלויז :•.־אלעשא-יש־סאצ־אליםשישע. גלײכצייטיק דערסיש הרבן אן צו דערשײנען ר כא־יג־ײדענע םונ־ם א־בעשער־קאלענדא־ן: ״דער א־בײשער-קאלענדאר״ (אזאמלבוך פא־ א געשעד־אינמערעסן), ארוים־ געגעבן אין װאדשע 1906, און שפעשער אױך אנדעױע זאסלבי־ כער, עג נ. ״ױ נײע צײט״, וואס דערשײנען עשלעכע נ־אל אין יאר. ױ אנדערע יידישע םאציאליסטישע םארטייען, באזוג־ערם ױ ״םועלי־צק״ זײנען םאחטראטן מיט גאר א כלײנ־ער צאל ביכער, דערםאר אנער איז זײער רײך דעד צװײג םון ױ םאו־שיידענע צײט־ שריםטן. אין נערלין א־ז אין 1903 דערשינען ״דער המוך, אחי^ענענן םון דער ציוניסטיש־םאציאליםטישער א־גאנ־זאציע ״חיתת״ (אנםי־ .־ער ד״ר נחשן סירקין) מיטן ם־אגראם: ״ע־ ױץ א קרישישעס ארגאן צו בעלײכטען אללע ם־אגען פאן רעם ציז־ניזם, םאן םרײהײשליכק, םארשױטליכק ששאנדםונקט און נאך ר אנטערעססען םאן דעס הג־ון״ ס־ן דעד דיךמה צום ערשטן העםש, אםריל 1903) דערבײ איז אינשערעסאנט צו זען דעם ײדישן א־יסל־ג, װעלכן עש האנן דע־ ראלש באנזצט אסילו ױ סאציאליסשן... אין לעשבעת היינט אן אין דערועלבער צײט צו־ דערשײנק רער ״אירשער א־בײטער״, ,װאם האש געםרערקש דעש רעװאי+צ־אנערן ־ועלי-צ־וניזם. דער דאז־קער אתאן האם גרױםע םארױנסטן ניט נלויז צמ*ר דער פראפאגאנדע םון םאציאל־םס־שע אידעען צװישן דער גאליציש-ײד־שער נאםעלקע־ונג, נא־ או־ך םא־ זײן גר־־ם; קול- שורעלן א־ן דערציערישן װערט. זײענרק א םדײע טױבונע םאר א ,־ײ ״ױשע ױכטער און שדיינער. ש. י. איסבער, א. מ. םוקש, שלך הא־דשש האבן אין ״אירשען ארבײמעד״ געדדוקש ז״ערע ערשמע זאכן, םען נאגעגנש דארשן אםילו דעם באדיי׳שנױקן הענױעישן נא־ ,דעליסט ג. שאםדאן. שפעטער א ניסל, 1905, דערש״גש אין לעםבעדג ״דער ײדישער סאציאל-דעראנךאט״, דער אחנאן םון די ״וש. ם. ם.׳ װעלכע האנן ז־ך ערשט א סך שפעשער פאראײניקש ט־טן ״בונד,. דאס איז געװען ז־ער א נ־אגערע מאנאט־שדיםט, ארעם א־ן אינהאלט ביז גאר, עש איז םון א־ם שםעטער טאקע געודא־ן א קליץ װאבנבלעטל. אױף דער דאויקער ארסשטעלונג זײנק אויך םארשראטן ײױש- סאציאליםטישע פא־טײען, װאם-זײ אלײן עקסיסטיק שדין לאנג ניט,- זײ געהערן שדין צו דער געשיכטע, אבעד איבע־געלאון האבן די נאך זיך א גאר א־נשערעםאנטן מאטעראל, װאש איז דיער ודכ־ שיק סארן םארשער סונס ײױשן סאציאליזם. אינשערעסאנש איז ״ר םראלעטארישע װעלש״ (א םאפולעד־ װיסנשאפמלעכע מאנאטשױםט) בײ דעד נאענטער םיטארבעש םץ םילים ק־אנ־ן און נ. ם״גענבוינב ד איז דערשינען דס.,! אין װילנע, א־ן זיך רמש אפגעגעבן םיטן אלף-בית םונם סאצ־אליזם. םון דעד יעלבער ארס איז געװען ד װאכנשדםש ..די ײז־ישע װירקלעכקײט״ ווױלנע 1906), אםגעבנױק גלײכצײטיק א גדעםעק םלאץ םאו־ ל־־ שעהאױשע זאכן. ױ ײדישע סאצ־אלישטן האבן ױ גאנצע צײש געשאגקען גרוים אויםכעדקזאשקײש דער ײױש־פדאלעשאר־שע־ ־וגנש־־באװעגונג. עס ױ־ נען דא םארטראשן א רײ ױגנט־צײטשױםשן םץ םארשײדענע שטעט, דאם פארנאנרס־נױרא פון ר־ ״פועלי-ציון״ האש צו רער זי־ בעשער װעלט־קאנפערענץ אײנגעארדנט א־ן װ־ן א גױ־סע א־יששטע- לונג פון ב־כע־, נראשוק, צײטשר־סשן א. אז. װ., װאס האבן א שײכור, ריטן סאצ־אל־וש א־־ף דער ײױשער גאש. טחמת פאר־ ש־דענע סיב־־, א־ו ד־ רערשאגשע א־יששטעלונג ערשש איצט צו־ גענגלעך פאר דער עםגשלעכקײש, װעלכער עס װע־ש דערסוש גע- געבן א זעלסענע געלעגנהײש צו האנן אן א־בערבל־ק איבער דער ײר־ש־סאצ־אליסשישער ליטע־אשור םאר רי לעצטע צ־אנציק-ם־נף- און צװאנציק יאו־. ױ אױםששעלינ־. א־• ניש ם־לששענױק, הגס עם האבן צ־געשיקט מאטעױאלן א םך םאראײנק, ב־בל־אשעקן און פריװאט-םע־דאנען, םון פאדש״רענע עדטער א־ן אײראםע א־ן ארע־־קע, ז־ ג־ט אבער דאך א גאנץ קלא־ן באגױף פון ד־ פ־בלוצ־סש־שע א־ן לישע־אר־שע שאםונגען א־־םן געביש ם־ן סאציאליזם א־ן פאלישישער עקאנאמיע. ביכער,-ביכעד אננ א״גנטלעכן ז־ן םון װארש, א־ן ײריש ריט א סאצ־אליסש־שץ א־נהאלט, בא־ױױן זיך ע־שש שפעשער, װען ױער ״דשער סאצ־אליזם האט אדדרכגעראבט זײנע ערששע א־ן שװער- סשע אנטוױקלונגס-שטאפלען. לבתחילה זײנען נא־ נעװען קלײנע םלונ- שר־פכן, בראשדק, װאס האבן א־ײנגעםי־ש דעם םאצ־אל־זס צוס ײדישץ ארבעטער: אכש, ארעד צדעלף זײש־קע נראשורקעש, גע- דרוקמ א־־ף זײער ױנעם םאם־ר, געד־כש מ־ט גאנץ קלײנע א־תױת- לעך, װעלבע דער ״ב־נד״ האש ארויסגעגעבן א־ן שװײץ, א־ן װאם זײנק געװען באשטיטש צוש א־בעדשנזונלען או־ף אוטלעגא־ין װעג קײן םױלן, ל־טע א־ן ױםלאנר. אחוץ דעד דאז־קער ״שרוקענער״ פראפאגאנרע׳ליטעראשור זײנק םא־האן נאך אנד<רע: אלעגארישע א־־םדלעוזנגכ־נ־אשווץ, וױ ״ד־ מעשה םון ם־ר ברידער״, א־ן א בראעװר אונטעק נאמען ״םשרן דעכ חטץ״, א רין הגדה, - פרא־ לעטאדיש-סאצ־אליםטיש א־־כגעשײששט. דא האט מען זיך גערעכנט ריט די חדױשע קענשענ־שן םונש לײענער, װײל כד־ זיך קענען ראכ ױנטיקע אנשטױםן... האש מען גוש געמ־זט קענען ד־ הגדה. א־יך ױ א־נעױקע ביכעד, אפ־לו ױ װאם זײנק שזין דער- שנען אין רו־לאנד נאך דער רעװאלוציע םון 1905, זײנען א־ן ברות אײך נ־ט געװען קק םך גרעםער. םען האש ז־ך באנ־גנש רים קלײנע הײס׳אשעםרקע געשרבענע ב־גלעך, :א עכנש ם־רן א״לנדיקן, ד׳א־עםאשנעס לײענער, א־־ף ,דעלבן זײ האבן נאך אםש־ נעודרקט ששארקער װ־ א גוד־ס בוך. פון ־ענער צײש א־ז םארהאן א גא־ א־נשערעםאנשע ב־אשור םון ש. נ־גער, א. ד. ט.: ,״דאס איז אזו־נס רער א־ױשער א־בײטער־? ארדיסגעגעבן םון ױ ם ם. (.דילנע). א װערק םון א ג־עסערן םארנעש א־ז דאס ב־ך ״דער א־ד־שער א־בײטער״ פון ױ מ ס. (װילנע 1906) ם־נם באקאנשן םאציאל- םאליט־קער ־עקב לעשטש־נםקי. דאש בך שטצ־ז ד־ א יר גױנד.'ע ע סמאגײסשישע ראטעױאלן אדן איז דערםא־ געבל־בן דער ם־נדארענט פאר די װײטערדיקע פא־״״דנגען װעגן דער ײדישער א־בעשעד-פראגע. א־נערהיפנריק א געװ־םע צאל ביכער סון א ר־נדע־װיכשיקעד באױ־טונג, לױנמ זיך צו־ רערר׳אנען א״נם םון ױ װ־במקסשע בי- כער, װעלכע רער ״בונ־״ ד.אט געװידטעם דער ־ױשעד אדבעטער־ שאםט: ״ױ איױשע ע־ר־גדאציע״, ם־ן ל. הערש. ראפ ,דערק אױ קודם דערשנען א־ן א פראגצד־ז־שער או־שגאבע, אבער װ־ דער רחבד זאגט אין דער הקדמד,, איז ד־ ײױשע א־יסנאבע דער אױג־גאל, און ױ ם־אנצױז־שע אויסגאבע א־ז אן א־בעהעצונג םון ײד־ש סיט א״נ־קע צוגאבן, ,דאס זײנק םארן ײרשן לעזער לגמר־ א־בעױק.