Literarishe bleter · 1925-10-16 · 76 (16.10.1925) · p. Seite 170

76 .זא ליטערארישע בלעטער 170 מיר האבן געמ&כט א נײזן רשימה פדן ביכער צו ביליגע פרײזן. - די רשימה װערט בײגעלײגט - קייטן ארן טאראדאקפן - איז דא או־פגעפאסט. דער אדתער העלד םון אט א דער עטאםעע איז ױ געזעלשאםט, מ־ט איר גאנצן אינעװייניקםטן מענאניזם-. ודסנשאםט, קונ־ש, םרעסע, םעאטעד, לי- טעראטור, סאליטיק, ס־נאנסן, ױםלאטאט־ע, ליקסזם, טראםטיטהנ־ע אין פארברעכ;. אין דער פאררעדע צר דער ״קארעריע י זאגט באלזאק, אז ער האט נדעה צר שרייין ױ נאטודגעשיכטע פינם מענטשן. דך אליין רוםט ע־ אן ״דאקטאר םץ םאציאלע זדםנשאםטן״. עד האט געטילם א שטארקע נאענטקײט צד נאטורװיםנשאכם. ער באריט דך צי ז״ן אביעקטיװ. ער לוינט ניט און צא־נט ניט, ער דנם דעם אםת געמײנהײט און שלעבטקײט דארף אזוי אביעקט־ד אײםגעםאםט װעק, דױ ױשר און מעשיב-טובים. ניטא קײן גרו־פעם, ניטא ק״ן קלײנעס,- אלץ איז א־נם פארשעדס אויגן גלײך װינט־ק דער עיק־ איז, א־ים- צידעקן ױ םיבור, פונם טענטשנס טעשם. ער באנ־צט דך מ־ט דעט אנאליטישן רעטאז־ ער יאשרײבט אלץ, טיט ױ קלענםטע םרט־ם: ױ סב־בה םון איעדן םארשװין, ױן גענעאלאגיע, דעדצ־ונג אץ אנטװיקלמג, ױנע באציונגען און מנהגים. דאב א־ז אויך ױ סיבה, װאם אין טײד ערטע־ װערמ ױ באשדײבונג א ביםל לאנגװײליק און צעצויגן. אין ו־נע דע,־צײלונגען םלענט ער א־יין גאנצע אםהאנדלונגען איבער םאױםיק, האנדל, בעהע, םרעסע און אנד. א גאנצע ענציקלאםעױע םון סאציאלן לעק. דער ״מאטאר״ פון דער װעלט זײנען, לויט באלזאק, ױ לײדנ- שאםטן און דער עגא־זנב ער זעם אין דער געזעלשאםט א קמנםליקם םון אימגעצײלמע עגאיזמען, א קעגנשםיל ם־ן ב־תית, װאו סידגט דער שטארקערער און דעי איבע־געשפיצטע־ער. נאלזאק באמיט דך ױ ר״אװת צד דע.־קלעק; אץ דװקא ױ נידעױנןע געפ־לן םא־שמייט ער א־נטערעטאנט אפצדמאלן. ױ ױע, נרוטאלע ק־אפם, םאוםקײט און עלנט האט ק״נער ניט אזױ גוט באשר־בן וױ באלזאק. מיר *־עםן בײ א־ם א גאנצע גאלעױע םון שלענטע, םאידארנענע, מאראליש- א־אפגעדומענע נפשדת. עס עקלט אונז פון ױ, עם גײט א־נז רו,־ך א גוװיל, ,דען מ־ד קוקן ז־ך צו צו ױערע םעש־ם, װען יימיר העק אוים זײערע רבורם, אנער מ־ר ױנען ס־ל מ־ם באװאונדעדונג פאי זײער א־זערנער קאנםעקװענץ, פא־ ז״ער בר.טאלער, א־ט־ רערבארעמױקער לאג־ק. נ־ם א.װעקצו,־ײםן ױ או־גן ם־ן אט א דעם א־נטערעםאנטן אנאטאמ־שן מוזעום, װאו סיהע־שט ר היע, נרו- טאלע קראפט, באפױיט םון װעלנע עם אױ קײטן, םארשטאנד, צ־ מאראל. א שײן םון גרויסקײט ל״כט ארום ױ קעם ם־ן ױ קראנקע, םאדברעכער־שע משוגע־ם. באלזאק לױבט ױ נ־ט, ער םא־- משםט ױ אבער א־יך נ־ט. זײ זײנען - דאס אל־ן איז שדן גענוג. א־ן לאמיר צדגעבן: ױער פארברעכעריש גדדיםקײט איז שײן, עס אימ&אנ־רט. באלזאק וױיזט א־נז ראם צעםלאקערטע םײער םץ לײדנשאםם;, ױ תאװת םון ליבע, מאכט א־ן םדן לעבן. גענוי גע- נומק, ױנען דאם נאטירלעכע געם־לן, ,װאס מ־ט ױ ק־מט דער גיענטש שױן ן עבויק. קןים אבער םרעטן זײ או־ף אץ א היפער- ט־אפישער פארם, א־וי שלײדערן ױ דעם מענטשן א־אם א־ן אפגױנט ם־ן םארברעכן. רער מענטש הערט אױף צי דץ אקט־װ, ער װעדט א שם־לעבל א־ן דער האנט ם־ן ױ לײדנשאםטן, ער װע.־ט א ט,־אגיש װערקצײג. מאכט און ױ שטעלונג פון ױ אמאל־הע אריםטאקראטן. די ־א- ראנט־שע ״שטורמער און דדענגער״ םון דער צ״ט םלעגן ז־ך ם־ט עהל אװעקקערן פון אט א דער גרד־ער, שפלער געגנװא־ט א־ן ארױפםליען או־ף ד־ סל־גל ם־ן ױע־ םאנטאז־ע א־ן ױ ג־נגאלדענע הינולען פון פא־גאנגענהײט. אײן א־נצ־קע־ באלזאק, באטש קײן איבעױקע ױבע פא־ רער געגנ־א־ט האט ער נ־ט געהאט, האט באװיזן, װי אט א דער נײער באהע־שער ם־ן ױ נשמות, דאם אלמעכט־קע גאלד, האט פא־נומען דעם אױבן-א;. באלזאק, דאם האט אעע- שױבן רעס ראמאן םון רעס צײטגענאס־שן מענטשן, םץ אלע ױנע לי־דנשאפט;, האט א־־ך גלייכצ־טיה אנגעשױבן דעס ראמאן ם־ן נאלד, פון רעס געיעג נאך גאלר. באלזאק האט א־נז א־ן ױנע .־אמאנען אפגעמאזין ױ א־מבאגרענעצטע םאכט םו; געלט. ע־ זעט אץ א־ב עפעס א ס־מבאלשע, בל־נדע, אפאקאליםט־שע מאכט, װאב האט הדעעפרעבן ראס גאנצע םאצ־אלע לעב;. ער א־ז געװעץ דער ע־שטער, דאב האט אט א דאס געצנבילר אנטפלעקט. ױ פ־נאנציעלע ענ־נ־ס בײ ױנע ט־פן ודעץ גענו־ באשױבן, ער אפע- ױרט מ־ט מ־ל־אנען, שעמט ז־ך נ־ט א־־־נצ־פגץ אזעלבע סראזאןשע מאמענט;. ױ ה־צא־ת און הננםות, דארט, װא־ סיהאט פױער גע- הע־שט בלױז ױ ליבע. דאס געלט א־ז נא־ א״נעד םון ױ װ־כטיקסטע פאקטא־ן א־נס מארע־נעב לעבן. באלאק האט זיך פארגענומען, אױסצונוצן םאר ױ צװעקן פץ ױן קונסם אלע א־בעױקע דערשײנונגק פ־ן רעב הײנטיקן לעב;. ער האט אם־ל אנגעה־בן א־נטעד װאלטער סקאטס השפעה א סע־יע ם־ן ה־דטאר־שע ראמאנע;. ע־ האט אבער צד ט־ף געשטעקט א־ן ױץ צײט און ער א־ז גע־א.ץ א־ר באז־נגער. רער גראנד־אזער פלא; - צװ געבן דאס גאנצע מאדערנע לעק ־ האט זיך א־ס א־־נגעגעבן אץ ױן אוטשטערבלעסער ראמאנען-סעױע־. באדאנט א־נטער דעם נאמען: ״ױ מענטשלעבע קאמעױעי; אז־• װי דאנטע האט א־ן ױן ,געטלעבע־ קאמעד־ע״ געגעבן דעס ר״מצית פ.ץ ד־טלאלטעד און זײן גאנצע װ־עלט-אנשױונג, אז־י האט באלזאק געװאלט א־בע־געבן א־נז א־ן ױן ״מענטשלעכע־ קאמעד־ע״ ױ קװינט- עםענץ פ.ץ ױן תקיפה מיט א־ר ,װעלט-אנשװ־ונג. דאס האט ז־ך א־ס א־־ך או־סגעצ־יסנט א״נגעגעבן. ױ פא־ טויזנט םארשוינע;, ױאס באװעגן ױך אין ר געמארק; םון דער ״קאםעדיע״, ,־עפ־עזענטירן ױ געזעלשאפט פון באלזאקס צייט. עס זײנען דא פא־טראטן אלע קלאסן און אלע מעגלעכע ט־פן: סות־־ם א־ן א־נױםטױעלעד, פויעױב א.ץ באנק־־עדס, גענ־ע־אלן אץ גלח־ס, ר־פא־ם און ־שורנאליסטן, דענױס או; ק־נסטלער, שרםטשטעלעד־נס אץ אקטיארקעס, באלע- באט־שע וױבע־, אלטע בשלות אץ ק־רט־־אנעפ ר געשטאלטן ױנען ממש לעבעױק, ם־ר באקענע; ז־ך גענוי מ־ט ױער גאנצץ הענקען אץ םילן, מ־ט ױעדע לי־ץ א־ן פדײק, מ־ט ױעדע מעש־ם א־ן מחשבור״, מיר באגלײטן ױ א־יף שרט א־ן טױט, באגעגענען זײ הײנט א־ן רעס דאמאן״ םארגן אץ אן אנדערן. פפארגעסט זיך ױ גאנצע ױרקלעכקײט - אװי שטארק א־ז ױ א־לוזיע, אז מיר גל־בן ק־־ם, אז אט א די ב־־ות זאלן ױן ניט מער ױי א־יסעט־אכטע באשעפענ־שן. ױ גאנצע געזעלשאפט מיט א־.־ע מעלור״ און חסרונות. ױ ״קאמע־־ע״ האט טאקע א סך חס־ונור״ או־ך סט־ל אץ בא- ש.־״בונגען>, אבער דערב־ םא־מאגט זי א סך מאלע־־שע שטעלן, א מעכטיק; סוח םון אבסערװאצ־ע, א נעזונטן ־וש םא־ רעאל־טעט און א פי־נעס, :דפן מעטאר, אפצ־םאל; מענטשלעסע ל־ירנשאםטן. מ־ר ט־עפן דא ױ םארשײדנסטע װעלט-אנשו־ונגק: ס־סמ־קעד, אטעיסטן״ קאמוניסט;, אבסאלוט־סםן מ־ט ױערע גאנצע נ־ואנס־הנ- גען. ױ פא־באדגנסטע .־א־נד; ם־ן דער מענטשלעכע־ נשמה א־ן פין דער גע־עלשאפט ,װע״ץ הא אימברחמנותױק א־יפגערעקט, ראב לעבן מיט ױנע אפגױנטן און דע־הו־בונגק, מ־ט ױנע אמתן. םאלש-