Literarishe bleter · 1925-10-16 · 76 (16.10.1925) · p. Seite 168

76 .זא ליטערארישע בולעטער 168 אײגענעפ שלארנג, ד.אט ער, א־ן א״נקלאנג מימ דער געעואםענער אינעוױיניקסטעד ד־טפאדציע, אפגעשאצט ארן ריטנעשאםן דאס ל׳י- טערארישע געד־ועב. ל׳אג־ש או־םגעהאלטענעד א־ז דער ע־שטער, אינ- נג־־טיװ-עת׳עיער איז דעד צװײטעד. אין ארנזעד ײדישן װעלטל איז די ליטעראטוד-קריטיק ניט קײן שטא־ק טארוד־לטער ענין. בנוגע דעד ראקט־־נער־שקײט, זײנען ב־־ד גענליבן ה־נטערשטעל־ק, א־ן דאט אייס פױעלי-־וצא םון אוג- זע,־ע סאציאל-עקאנאמ־שע פארהעלמענ־שן, װעלכע האנן נ־ט גע׳■ גענן קײן צזשט־־ער בײס אנטשט״ן שון א״ננארט־קע דאקטר־נעם, װעלכע זאלן קענען דינען אלס נאדס םא־ ליטע,־אםור-קר־טיק. מיד האבן ה־ײ הױפט״דאקט־ינעס: רעליג־עזע, גאצ־אנאלע און סאציא- ל׳ע. ד־ ע־שטע שטײט, לו־־ט א־ר כאדאקטעד, א־ן א נרלטעד סהי,־ד. צד דעד ,װעלטלעכקײט, װעלכע איז דאך דער הו־םט״שטריך ס־ן אונזער נײער ליטעראטור. װאלטן טור םאר&אגט א ק־יט־ק אין די צײטן םון דער ״צאינה וראינה״ װאלט דאם רעליג־עזע ק־יטערױם אװדא־ געקאנט אנגעװענרמ װעדן. די נאצ־אנאלע דאקטר־נע וױדער װאלט געקאנט אױסגענוצט װעק אין דער גאנצער נר־יט. לײדער איז ױ נאצ־אנאלע נאװעגונג געװען ם״נטלעך געשטינוט צד ײדיש ארן רמ־לא א־ננא־־רט ױ ײדישע ליטעראטור אלס אזעלכע. דאם אײנצ־קע, װאס א־ז ־א א־־עענוצט נעװאק, איז םאלקםטימלעכ- קײט, װאס א־ז אנער ש־ל־סלעך נאד א נאשטאנד״טײל, אנער נ־מ ק״ן עצס ױ סאצ־אלע, ,װעלנע א־ז לו־ט דער קװאנטיטאט־װער םראםארצ־ע א םא־שוױנדנר־קע א־ן דער ײדישער עדה, האט דאך נעשאפן געװ־סע מער אדער װײנ־ק נעלונגענע םתודן. עד״הױמ ױנק ױ רערראנטע פרוק נ־ט ארסגעװאקסן א־ן קײן זעלבשטענר־קע צװײגן, א־בער װעלכע ריזאל קענען מראנטן ערגסט. יעדנםאלס ױנק שו־ן אר־סן דאזיקן םעלו־ נאנץ געױכט םאדױט געװארן געװ־סע קערנדלעך, װעלכע װעלן האםנטלעך או־םגײן א־ן א שםע. בלײנט נאר דער צװײטער א־פן ק־־ט־ק, דער ל־בעראל-סוב־עק- ט־װער, װעלכער האט זיך, םאדהעלטענ־שרעס־ק, נ־ א־נז שטארק צע,װאקסן, גע־פינענױק ױן אר־סדוז־ק א־ן א ירויםער צאל צעשטו־נטע ארטיקלען םון פא־שײדענע מחנרים, אבער נעיקר נײ נעל-מחשנותן ארן נינערן. דער מ־ן קױט־ק איז א כמי׳װיםנשאםט, װאם שםעלט מיט זיד םא־ א טעםעך ם־ן צ־נ־־םנעשם־קטע נרעקלעך: עםטעט־ק, פס־כאלאנ־ע, ם־לאסאם־ע, געשיכטע און סאציאלאגיע. אמת, ױ איז ם־ײ םון אן אײנגעװארצלטע סנעמע, אנער ניש סױי םון םאל־- סנעמאט־שקײט; א שפע ם־ן סנעמק, װא־ ױ צװייטע דעדקענט נ־ט ױ ערשטע. דער םונ־עקט־װער קריט־קער נאקענט ז־ך מ־טן נוך א־נם־ןטיװ, לענט זיך גיך ענויף מיט ױן יױטס, א־ן װעהױק נערירט ניז גא־ םון ױן ק־נםטלעױשן תוכן, גײט ער א־נעד צו דער ראלע םון א מיטשעםער, אזוי, אז םוף-נל-סוף איז ױן קרינױק ניט מער וױ ןאוױחױ םרן אינױװירועלן אר־םנרויז. ױ אויםנדזיזרנגק טוישן ז־ך װי ױ סארנן סון א רעננבויגן, יעדעם מאל בויט ער םרישע שפינװענס״הנחות, און צוזאמען מיטן װינט םון א נײ װעדק װעק ױ אװעקגענלאזן. םיאיז אנער א טעדת צו גלױנן, אז ױ ױך ארנמערשיידנױקע, א־מםרעםיאגיםטישע אםשײנונגען ױנק םון ױך אינגאנצן אםגעטײלט, װי װידערשפרעכנױק ױ זאלן אקעגן ױך ניט ױן, בינדט ױ דאך א געװיםע קאנט־נױטעט. אמח, ױ ״אײנהײט■ לענקײט״ א־ז א גאר-נא־ ױנע, אנער דאך שלענגלט דך א רױט סעד־מל, װעלנעס א־ז דער חוט השדדה םונס קױטיקער גרםא אלם מענטש. די ו ו א ך פ ן ביליגן ײדישן בוך איז אדורף מיט גרויס ערפאלג סטער, ם־ל מ־ט פ־ערד־קער התלהבות; גענױבלש ױך נ־ז גא־ א־ן ־עז־ן קעמע,־ד ם־ן א־טלענן ש,—נע־רס נהנ־ס-נעזעמל נאזרנדער, ם־ן ג־עםטן ב־זן קלענסטן. * קױטיק א*ז, אץ תיך גענימען, דורכאױס קונסט, נאר מיט דער נאװא־ענרנג, װאס ד א־ז א נ־סל ,־עפרארוקט־װ. כמעט יערער קױט־קער האט װנגערהײט געפתװט אלײן ק־נסמלעױש צז שאפן לעס־נג. שלעגעל, ס־ר־ סטאעל, נדאדיז־נסק•, פע־רמאן א־ן ם־ל אנדע.־ע האנן געפ־רט א טאפלט שעפעױש לענ;. ױ האנן א־ן אנפאט איממ־מלנא־ געשעפט םון לענן ארן זײערע א־נדר־קן ק־נ׳ סטדעױש א־נגעפאסט א־ן געױנט;. ױ ז״נען אנער געװעזן א־ן ױעד א־געגער קרנסט צר שװאך און האנן צ־ס סוף זיך געמוזט ,װענק צר קר־ט־ק ארן ממ־לא שאםן מ־טלנאד, אנער ־עהנפאלס ק־נםטלע״ דיש. רער א־ממ־טלנארער שעפער ־ע־־אנעדט דאם לעכן, דער ק־־טיקער ,װענט ענ א־נאנ־־אצאנעל אר־ט מ־ט א ר־ף, אסימ־ל־רכ־ ד־ק ז־ן א־גענעט ״א־ךי. דער ק־־ט־־ע־, נ־ט נאקימענר־ק פון לענן נוםא ק־ן ױדעקטן א־דפ־לס צ־ס שאפ;, מרז דך ט־לרזײז נאגרענעצן און נאװעגן א־ן אױרך ױעס אװטא־-נאצײננטן שטח, ארן :ױגן םון א שױן םאױהאנענעם נאשאף. םארנרענגענױק אנער עסטעט־ש נייט דעס א־־ג־נעל-ק־נסטלעױשץ נאשאף, ־ערט ער שוין נאתםן צר שפ־נען א װ״מערד־קן געװעב, װאס א־ז ױן דרדנאר־ס אײגן אלס א־־סגאננ £־; רק א״גענער םס־נ־ק. ארינ ם׳איז א־ס נ־ט נאשערט צ־ האנן ק־ץ א־גענע קינסטלעױשע הנחר,, נאר ז־ן אנגערױזן אר־םן מחנ־ס נאדאט, צעשס־ײטן דך פא־ אים דע־סאר װײטע פעהסםעק״ ט־װן פ־ן א דסקנד,, צ־ װעלנער ער דערםירט ם־ט גארער זעלנ״ ק־־ט־ק-א־נטערפ־עטאצ־ע טײלמ ז־ך א־י־ ם־ן דעם ל־טע־אט־ר- ח־ל. װאקםמ א־־ס אין א זע־לנשטענדיקן עלעמענמ. די אינטעדפרע- מאצ־ע אנער פ־ן יעדן ק־־ם־קעד, וױ פא־ש־־נפאדנ־ק זי זאל נ־ט ז־ץ, פארמאגט ד ראך א נערױסן שטר־ך, װאס װעדט א־מעטרט פא־א־נה־מלענט. ױ ערשמע :־גוננ םון דעס פ־נעס ל״ענעתקױמ־קער א־ז ױאנ א״גדאמען ױ באקומענע א״נ־רוקן א־ן דױע,־ד.אםטע װערט;. צװײ ארפניס קױטיק װארםן זיך םיתנ אץ ױ אויגן אדײן: דאקטר־נעױשע ארן ל־נעראל-ם־נ־עקטיװע. ױ ערשטע אביעקט־װיזירט רעס לײענע־ס א־נעדלענדנגק, שאפט םא־ ױ םארט־קע לוחות נױ ארר־ א־רס ־צו מאנן ױ נו־טװענרק־פאיםלינמנױק. רי צװ״טע, מער עמאציאנעלע, ,־עפ־אדרצ־רט זעלנשטענױק אץ א־־ף א .־ץ א־נ־ ה־רױ־־עלן א־ט ױ א״גענע געם־לן, מ־ט װעלנע ער שטעקט נילד- לעך פשוט אן ױ<־ם לײענע,־. דער עדשטער שדן ק־יט־קער םא־מאגט געש־נטלעכע מעטארן און קױטעריע;, װעלנע שמאמען פון דער ה־ד־סנר־קער װעלט, רער צוױטער האט עקספרעסיעם, נעשעפט םדן דער א״גענער םס־נ־ק׳ט־פענ־ש, נאזירמ בע־ק־ אויף ־היױש׳א־יס־ געװארעמטע אדער אײסגעק־לטע נאצ־רנגען פ־ן ק־נסטלעד׳ל־ענער צום ק־נסט־עד-שךײנ״- אלם מוסטעדן ס<ן ױ דאז־קע רנטונגען קאנען א־נז ד־נען צרױ םױלישע ק־־ט־קער: סטאנ־טלאװ בזשאזאװםק־ ארן װ־לד.עלם פעלדמאן. דער עדשטער האט זיץ קױט־ק םארקערםערט א־ן דער םארמול: ״קונסט פאר ארנעט״, םארט־פט א געװ־סע סנעטע ארן אין אידע מ*רנן געבתװמ ארײנקװעטשן רעס גאנצן םוילישן שאםונגס־ םראצ־עפ ר ססעמע האט ער גענומען םון דרױסן, אנער זי מײל־ װײז געניאל נאה״סט מיט אײגענע שאט־תננען. דער צוױיטער מ־עסט ױ פ־־לישע ־ע־רגױינוננען מיט אן עםטעט־ש־עםישן-קר־טעױוס, ,זאם ער האט זיך אל־ץ דערװא־נן ח,־ך א־נערלעכן װײ. נזשאזאװסק־ האט געשניטן, גע־נאסטן ארן געװאויגן צי םיפאסש ז־ך צו דער פעםמגעשטעלטעד דאקטױנע, םעלדמאן האט קיץ געני־ דעם־נ־רטע נארמע ניט געהאט, נאר ױענױק געטױאגן או־ף ױ םליגלען םון