Literarishe bleter · 1925-10-09 · 75 (9.10.1925) · p. Seite 154

75 .זא ליטער&רישע בלעטער 154 איז נאך ניט דעדודאקסן צו אזױנע טעמעם. ענדלעך האט זיך בא׳ .יד־זן אויך אויף יידיש א נ־נל װעגן ״די ים־דות *ן דער גייער אטאם׳&עאריע״. ניט קיין איבע.־זעצונג, נאד א אריגינעל ודערק. דער פאדפאםער איז א פנים-חדשדת א־ן א־נזער ליטעדאטור, א־ן אײן שנח מענ סען אױף איס גליײך זאנן. ער באדצט דעם געננשטאנד, ,לאם ער יטרײבט דדעגן א־ם. א־ן אנדעדע ל־טעראטוק װאלט עם געװען א זער׳בםטםאײטטענדויענע זאך, בײ אונז מאכם דך צד אפט, אז מענט־םץ שדײבן װעגן זאכן, א־ן װעלכע זײ זײ• נען נ־ט גענוג באהאװנט... א״ך דאדף געזאגם װער;, אז נ. קא׳ װא,ײםקי שדיינט א םליםנױקן ײדי־ט, דגם ערטע־װײזי געב־ויכט עד צ־פיל וװםניטאפטלעכע טערמ־נען א ן א יםדרולןן. אויף עט־ענע צענד- ד׳־ק זײטן א־ז אוממענלעך נעװען אױמצונעמען דעם גאנצן ענ־ן מ־ט די אטאמען, דעד פאדםאםעד האט ז־ך דעדיבעד געמוזט בא׳ נוג־ענען נװט או־םדערװײלטע קאפ־טיע;. נ־ט געאכט דעתיף װעט דע־ לעזער א םך א־דיםטדאגן פון ב־בל, או־ב עד פארמאגט א נעװיםע צוגדי־טונג און א־ז ניט גא־ א־ננאנצן פרערד א־ן דעם גע׳ ,װ־באלד עם האט זיך געהאנדלט װעגן ארויםנעמען און בא׳ דאנדלען געוױסע ט־ילן פון דעד פראגע, האבן בײ דעם א״םװאל נע־טפ־לט א דאלע ד פעחענלעכע נײגונגען פון םארםאםעד. עד א־ז א א־נזשעניער, א־ם האט א־נטערעםירט די פראקט־שע זײם פ־ן דער נאנצער אנגעלעגנהײט, ער האט קױם בארירט ד אטאם׳ ט־עא־יע װי א קאם־טל א־ן דער אלגעמײנער אנטװיקלונג םון דער ראדערנער װיםנשאםט. םאר איפ א־ז די אטאם׳םארשוני םדער פאר אל־ן א טעכנישער ענין. א־ן דער באציונג שמײט ער ניט אי־נער א־יײן. ז־נט א רײ יא־ן העק ניט א״ף די טעכניקער צד א־נטעדע׳ ם־ק ז־ך מ־ט אלע גײע אויםטוען םון די אטאם׳םעאדעט־קער אויף װ־ װײט דער גה־־סער עולם םרעגט ז־ך נאך אויף דער אטאם׳ טעאריע, א־ז עם א״ך אדאנק א־רע טעכבישע א־יםזיכטן. אזעלכע עקםפעדמענטן םון ד אטאם-םא־שער, וױ םארװאנדלען אײן שטאף א־ן א צ,װײטן, האבן אויםגעװעקט האםענונגען, אז ד א־צט־קע װענדנג אין דעד נאטור׳םארשונג װעט אםשד גאר א־ן גיכן ברענגען צ־ א א־בעוקערעניש א־ן דער םאלקס-דרטשאםט. מען האט, למשל, בארעכנט, אז אק גראם ראדום גיט׳ארו־ם פון ז־ך אזו־םיל ענערגיע, װי א פאד הונדערט טאן רךלן. מען האט או־םגערעכנט, אז װען מען זאל אוד־סבאדומען םון יעדער אטאם גאר א־נגאנצן זק ענער׳ גיע, װען מען זאל א־ם םאבן םאר א־־ם שטאף, םאר בול־ ענע־ג־ע, װעט זיך עפענק א קאלאסאלער קװאל ם־ן א־רדםטעד קראםט. נאכדעם איז גע־ק־מען א דײטשער געלערנטער אץ האט נעמאכט א םדוװ םון םארװאנדלען קדעקזילבער א־ן גאלז־. א־ן דעד װײטעד יא׳ פאנ־ע האט דער געלערנטער נא־-אאקא נעראכט דעם זעלביקן פרוװ, א־ן א״ן צ״ט מ־טן בעדל־נע־ד םראפעסא־, א־ן זײ ב״דע האבן גאד׳ ניט געװא־םט א״נער םון דעם אנדעק. וד זאל דך דא ניט צעםלאקעק ד פאנטאז־ע, װי זאל נ־ט או־םשטק דער געדאנק, אז ד אטאמען װעלן אונז אםש־ גא־-א־נג־כן םא־בײטן א־ שטײנק־ילן, א־ װײפע קו־לן נקראפט ם־ן םלםנדקן װאםער), א־ בלו־ע קו־לן זקראםט פ־ן ,יױנט) און אז. װ. און אז. װ.יז נ. קאװא־םקי א־ז א־נגאנצן תרכגעדתנגען מ־ט ד־ דאז־קע הא׳ א גײםטדײכע השערה, װעלכע העלםט אינז אר־נעזד־ינגען אין די םידת פ־ן דעד נאטו־. געװען געלערנטע, װעלבע האבן םעםט גע׳ םיט א י האט נאך אײנעי -*[ ז־י מי־נונג. יטעד *ע־ עריש א; י האלטן אן ז־ן גתים קען דעכענרנג, ודי א דאק יק געםרוררט יאד 75 דר דאם 1* ל נעמען א• אזיי רען :א אז ׳םגעפירט, האט אי־ , א־ז אטאט, £־ז צאי אטאמען אנלזד־יין די זאלי רען אזן א ײאײ*י**טטא^ •24 םיו ״א*טט**ן , דעט די צא ם שטאף, ־־* קײײנעש העם דאז־קן אנ׳ די געשטא־קט אטאש האט דעם םון קײט -! אט ציטעד :מען אטא < ׳ - < ו דײטער ד״נ־נג, ל״ט ־ צי אט דער העגגער טרן - , ־טדי, צלי״טער *ט, פ־ן אט דע־ •<׳ <הע;? 1 0 ~י<- *• זײנען — ׳• — . —• ן ,׳ — ־*• —• — ־נען געװען נאט־דפא־שער׳ם־לאסאפן, - ז״נען אזו־ װ״ט געגאנגען א־ן ז״עד ל״קענען, אז זײ האבן געפדװט בו־ען ד־ פיז־ק א־ן כע־ר־ע, א־נגאנצץ או־םקומענדק אן אטאמען. זײ האבן נ־ט גע׳ ראלט ד־םן פ־ן אטאם ד־־א ־ע־פא־, ־אם א־ן א־ם האט געשטעקט עפעכ פאנטאםט־שעם, װאם ד־ אטאם־ש־טד האט ז־ך ס־ף׳בל׳ם־ף געשט־צט רע־ א־־ף א־נטו־צ־ע װי א־יף פעםטע באװ־ז;. אט־ דע־ שט־־־ט א־ן דעד נאטוד׳װיםנשאםט א־ז אנטשט־רט געדאק דא נ־ט ־1אנ־.. דעד אטאם א־ז אד־ על־־ן, אז ר־ר קענען נ־ט זען א־ם נ־ט ר־טן בלו־זן א־־ג, נימ א־ן קק ש־ם ר־ק־אםקאפ א־ן א־לטרא־ר־ק־אםקאם. דאך האבן זיך געפונען געלעדנטע, דעלכע האבן ז־ך פא־טאםטן אל־־ װײט, אז פון געװ־םע פאקטן האבן ז־ א־ויםגעד־ונגע־ן ר־נ־נגען דעגן דעם, װ־ אזוי א־ז געבו־ט רער ם־צ־־ ראנצ־נקער אטאט עם א־ז א־־םגעק־מען בײ ד, אז יעדער אטאם שטעלט ר־ט זיך פאר א גאנצע װעלט םוז םא־ש־דענע באשטאנד׳ ט־־ל;, װעלכע האלטן א־ן א״ן באװעגן זיךז דאם קען א״םדכטן א ז״ט־קן רענטשן װ־ א װ־לדע פאנטאזיע. װען ד געלעדנטע האבן צ־ם ערשטן מאל אד־םגעזאגט אט דעם געדאנק, אז דע־ אטאם א־ז א קאמפל־צ־דטע גע־ב־דע, א־ן אז מ־ר זײנען ־א־רשט־אנד עפעם ראט ע■ רע~ג*יץ רױעגן דץ א״כיטעקטדר, האכץ עש ר* נױ״שטע געי״ לעדנטע א־־ך אנגענ־רען פא־ א פאנטאז־ע. ד־ פאנטאםט־שע בא׳ ש־אפעד פון דעד נײעד אטאם׳טעאדע האבן אבע־ פאדראגט א־יםעד א־נטו־צ־ע נאך ד באהאװנטקײט א־ן ראדע־נע־ נאט־־װיםנשאפט. ד גענ־אלע א־נטו־צ־ע האט זײ געגעבן דעם שטו־ם צו ז״עד םעא׳ דע, ד גדנװלעכע וױםנשאםמלעכע א־יםבילהזנג האט ױ גענוצט א״ף צו םא־װאנדלען ד השערה א־ן א װערםצײג פאד גדויםע א־ן ט־פע ־ױםנשאפטלעבע אנטהעק־נגען. װען מען ק־קם ז־ך צ־ צ־ו דעד אנטװ־קלונג פ־ן דער נײסטעד אטאם׳טעאדע, באמערקט מען, אז דא קומט םאר א־ן דעד וױםנ׳ שאפם עפעם ענלעכם צ־ דעם, װאם מ־ד זעען א־צט א־ן ק־נםט א־ן ל־ם־עדאטוד. ד א־צט־קע נאטוד׳װיסנשאפט װאדפט-אם, װק זי געם־נט עם פא־ נײט־ק, ד קלאםישע געזעצן א־ן בלייים און שםד״זט ר־ט גד־םע שדט א־־פן ,װעג צו א נײעד ם־ז־ק און בעמ־ע, א א־רפדעם־אנ־םט־שע־, א םוטו־־םט־שעד. ד פױ־קעה שטעלן׳אויף גע׳ זעצן, פ־ק-אי־ם חשבונ־ר,. א־ן װען מען פדענט ז־: ״װאם א־ז הער רעאלעד, ממשותדקעד מײן פ־ן א־ע־ע געזעצן א־ן חשבוג־תד ענטפעק זײל ״מ־ד װי־םן אלײן נ־ט, װאכ באה״טן אונזערע װעגן, אבעד ר־ט ד דאז־קע אוםקלארע מ־טלען באקומען מ־ד דיטלעכע א־ן נ־צ־קע רעזולטאטן, און האם א־ז א־נזער בארעכט־קונג״... פעני־נגען. ער איז א־בערצײגט, אז אט׳אט ״װעלן מיר באק־מען בםעט א־רענדלעכע קװאלן םון ענערגיע״. ער איז אײנגעגלו־בט, אז ״א־ן העם ראמענט װעט געשאםן װעק דער יםוד םאד א נײער געזעל׳ שאפטלעכעה א־דענונג״. װאם אנבאלאנגט דער לעצטע־ רײנ־נג, ודל איך ז־ך ר־ט דעם םא־פאםער ניט אםפעק, װאם װאלם אונז גע׳ רוזמ א־אפפ־ק גא־ אן א דפ, אין דעם םאמע םלאנטער םון ד־ םאצ־אלע פראגן. אגכ א־ז נאך םריצײםיק צו באהאנדלען די כאצ־אלע רעזולטאטן םון דעי־ טעכנ־שער א־בעהקערענ־ש, ,װעלכע עם אױ א גהױםער שאק, װאם א־־ף ״ה־ש א־ז נ־ט געװען ב־ז אהעה ק־ן ביכל, ,״אם ואל באקענען מ־ט אט ד־ אלע נ״םן א־ן הער װ־םנשאפט. א־ך װײם װעגן פאלן, װען רען האט ז־ך געװענהמ צו ־ידשע פא־לעגער, ד זאלן את־םגעבן באטשבי א א־בעד־עצט װערק װענן העד פראנע. אויף ד אד־אפעןשע שםדאכן זײנען םא,־אן צענהל־קעד רער א־ן װײניקער םאפ־לערע ב־בער א־יף די טעמעס אק עם א־ז נעװען פ־ן װאס א־־םצ־קלי־בן. אונזעדע םארלעגער זײנק געבל־בן קאלט; ז״ האבן אםנ־ם געמ־־נט, אז העד ע־לם בײ אונז